Vì sao con đánh bạn? Con đánh thì mẹ nên làm gì?
Góc nhìn và cách xử lý giúp bạn bớt hoảng hơn mỗi lần con “ra tay” (Dành cho ba mẹ có con 1–3 tuổi và mầm non 3–5)
Nếu bạn có một người mẹ bỉm sữa thân nhau trong hội chị em, chắc chắn hai người đã từng mơ về những buổi hẹn hò cuối tuần của hai gia đình: bạn bế con, bạn ấy bế con, hai đứa bé chơi cùng nhau ríu rít, còn hai mẹ thì gọi một ly trà đào, một ly latte, vừa nhấp vừa kể chuyện từ chồng đến deadline. Một buổi đi chơi bình yên, nhẹ nhàng, đúng kiểu “làm mẹ thật chill”.
Vâng, mình nói là mơ vì chắc chắn nó chỉ có trong mơ.
Còn thực tế buổi đi-chơi-chung đó sẽ như này:
15 phút đầu tiên, bố mẹ ra sức hò reo: “chào bạn đi con, chơi cùng bạn đi con”, còn hai bạn nhỏ thì… mỗi người một góc, mỗi người tự dựng cho mình một thế giới riêng. Không ai thèm quan tâm đến ai.
15 phút tiếp theo, con bắt đầu ngó nghiêng sang bạn, còn bố mẹ thì lại nhìn nhau: “đấy đấy, ra đến nơi là ngại, phải để từ từ cho làm quen…”.
15 phút sau nữa, bắt đầu có dấu hiệu chơi được cùng nhau. Bố mẹ tủm tỉm: “đấy, bắt nhịp được rồi đấy”. Hai bạn nhỏ thì lân la đến gần nhau hơn, tay chạm vào thứ này thứ kia gần chỗ bạn một cách đầy thăm dò.
Và rồi, từ phút thứ 45 trở đi:
“Ọaaaaaaa!”
“Con ơiiii!”
“Của con màaaaa!”
“Từ từ đã con ơiiii!”
Những tiếng la thất thanh khi cả hai đứa bắt đầu giằng, giật, ném, hoặc vung tay vào nhau khi cùng thích một món.
Những buổi hẹn hò chơi chung của trẻ 2–3 tuổi, nếu để các con tự nhiên, 90% sẽ thành… một trận chiến thực thụ. Không có lịch sự, không có nhường nhịn. Chỉ có: “Con thích cái này. Con muốn cái này. Con sẽ lấy cái này.”
Và chuyện đánh bạn, cắn bạn, xô đẩy bạn vì một món đồ chơi… là điều diễn ra … bình thường như cân đường hộp sữa.
Vì sao các em bé lại giành giật, ném, cắn, đánh nhau?
Mình nghĩ có ba nguyên nhân lớn, mà nếu hiểu ba điều này, bạn sẽ không còn hoảng khi thấy con “tác động vật lý” vào bạn khác.
1. Vì cảm xúc của con chạy nhanh như xe đua, còn khả năng kiềm chế thì như phanh xe đạp
Cách lý giải mình thấy dễ hiểu nhất với hành vi này, ở giai đoạn này, là hình ảnh chiếc xe đua với phanh xe đạp.
Trẻ nhỏ có một bộ não với phần hạch hạnh nhân (chịu trách nhiệm cho các cảm xúc và phản xạ bản năng) cực kỳ nhanh nhạy, song song với đó là một thuỳ não trước trán (vùng chịu trách nhiệm cho các hoạt động bậc cao, cần tư duy nhiều hơn của con người như việc tư duy logic, giải quyết vấn đề, chuyển hoá cảm xúc,...) đang trong quá trình “xây dựng và hoàn thiện”.
Nói ngắn gọn: cảm xúc thì chạy nhanh, lý trí thì còn chập chững.
Cảm xúc thì tốc độ như chiếc xe đua
Còn lí trí, tư duy, khả năng kiểm soát thì như … phanh xe đạp.
Tốc độ phát triển và xử lý của 2 bên đang chênh lệch nhau rất lớn.
Xe thì lao. Phanh thì yếu.
Sự chênh lệch về tốc độ xử lý giữa hai vùng não ấy chính là lý do khiến nhiều hành vi “tự phát” của trẻ trông như là cố ý, trong khi thực ra đó là hệ quả của não bộ đang phát triển.
Để đọc thêm về hình ảnh đó, bạn có thể xem ở đây
Chơi với mẹ - một chiếc xe đua đã đủ để bôm bốp vào mặt mẹ.
Ở khu vui chơi - hai chiếc xe đua mất phanh cùng lao đến một món đồ → va chạm là điều tất yếu.
Ở lớp mầm non - hai mươi chiếc xe đua mất phanh cùng chạy trong một căn phòng 30m² → ôi không cả dám nghĩ.
Ở tuổi này, các hành động hung hăng không phải tính xấu, cũng không phải con cố ý.
Tất cả vì cảm xúc và khả năng kiểm soát của con đang không “cùng pha”.
2. Vì con chưa hiểu và chưa có khái niệm “chơi chung”
Thực tế, ở độ tuổi lên 3, trẻ vẫn đang ở giai đoạn “egocentric” - thế giới của con xoay quanh 1 trục duy nhất: Chính là con.
Đồ đang ở trước mặt con → nó là của con.
Đồ con đang thích → đừng ai mong có thể chạm vào..
Khái niệm “đến lượt”, “chia sẻ”, “hợp tác”… phải đến gần 4 tuổi con mới bắt đầu hình dung được … và còn lâu mới làm được.
3. Vì khả năng giao tiếp bằng lời nói của con còn hạn chế, vậy nên con dùng ngôn ngữ cơ thể để “nói hộ”
Chỉ cần dành 15 phút “phân bua”, làm cảnh sát đảm bảo trật tự cho 1 buổi chơi chung, bạn sẽ nhận ra việc chơi chung tưởng đơn giản nhưng thực ra là tổng hợp của rất nhiều kỹ năng giao tiếp phức tạp:
biết bắt chuyện
biết xin mượn
biết hỏi xin chơi cùng
biết từ chối khi không thích
biết chờ đến lượt
biết gọi người lớn hỗ trợ
biết thương lượng, thoả thuận
Trong khi tất cả những kỹ năng này… trẻ 2-3 tuổi đều chưa làm được.
Thế nên, khi không nói được bằng lời, con sẽ nói bằng tay chân.
Đẩy, giật, hất tay, đánh, cắn,... tất cả đều là một dạng ngôn ngữ cơ thể, không phải hành vi hung hăng theo nghĩa “tấn công”.
Một số trẻ còn nhầm lẫn “đánh nhẹ” là cách… rủ chơi (đặc biệt là bé trai).
Một số trẻ thì thích bạn quá → hưng phấn quá → ôm siết mạnh → bạn tưởng bị đánh.
Những quan sát kéo dài hơn 10 năm của Harvard Preschool Project cho thấy một điều rất rõ: những đứa trẻ chưa có nhiều vốn từ để diễn đạt thường xảy ra xung đột gấp ba lần những bạn nói được nhiều hơn. Không phải vì bản tính các con “hung hăng hơn” hay “xấu tính hơn”, mà vì đơn giản… con không biết phải nói gì. Và khi miệng chưa nói ra được mong muốn hay sự khó chịu, cơ thể sẽ nói thay: đẩy bạn một cái, giật món đồ lại, hất tay bạn ra, hay đôi khi là một cú đánh rất nhanh để “giữ cái của mình”.
Hoặc như các cụ hay có câu “mồm miệng đỡ chân tay” - 3 tuổi, “mồm miệng” chưa đỡ được gì, chân tay đành … gánh hết.
Vậy… làm gì khi 2 chiếc xe đua “var” nhau???
Khung cảnh thường thấy sẽ là:
Hai đứa trẻ “var” nhau, sau đó đứa bị đánh thì khóc, đứa còn lại thì đơ ra.
Còn người lớn thì: lao tới rất nhanh, tách hai bé ra, ôm đứa đang khóc, nhìn đứa còn lại với ánh mắt nghiêm khắc, yêu cầu phải xin lỗi ngay lập tức, thậm chí có khi đánh nhẹ vào tay để “cho chừa”. Đó là phản ứng tự nhiên của hầu hết chúng ta, vừa để bảo vệ đứa bị đau, vừa vì sợ người khác nghĩ mình không biết dạy con.
Mình hoàn toàn ủng hộ việc cần bảo vệ em bé bị bạn làm đau.
Nhưng nếu để ý kỹ, bạn sẽ thấy một sự thật ít ai nói ra:
ở khoảnh khắc lộn xộn đó, cả hai đứa trẻ đều đang hoảng.
Bé bị đau hoảng vì bị tấn công bất ngờ.
Còn bé lỡ đánh bạn cũng hoảng chẳng kém - vì chính con cũng không hiểu tại sao tay mình lại “đi nhanh hơn não”, tại sao bạn khóc, tại sao người lớn bỗng trở nên nghiêm nghị như vậy.
Và mình luôn tin rằng ở giây phút đó, điều hai đứa trẻ cần không phải là phán xét hay ai đúng ai sai, mà là một người lớn đứng bên cạnh thật vững, thật bình tĩnh, để nói với mỗi đứa: “Mẹ ở đây. Không sao hết. Mình cùng từ từ xử lý nhé”
Cả hai đứa nhỏ ấy - một đứa đau, một đứa sợ - đều xứng đáng có một người lớn trấn an.
Cả hai đều cần được hướng dẫn cách làm khác đi, chứ không phải gắn vào người một cái nhãn “hư”.
Thế thì làm thế nào?
Trong khoảnh khắc hai chiếc xe đua “var” vào nhau, mình luôn hình dung một cách xử lý lý tưởng như thế này.
Đầu tiên: Hãy nhanh chóng, nhẹ nhàng và kiên quyết tách 2 bạn nhỏ ra (không phải giật phắt, mà là một động tác dứt khoát nhưng nhẹ nhàng).
Sau đó nhẹ nhàng thủ thỉ với từng bạn:
Với bé bị đau:
“Con đau chỗ nào? Để mẹ xem nhé.”
“Mẹ ở đây rồi, không sao đâu.”
Với bé làm đau bạn:
“Mẹ ở đây rồi.”
“Con có 1 cảm xúc to đùng, tay con giơ lên nhanh quá, bạn khóc rồi.”
“Chúng mình sẽ học cách để không làm đau bạn ở các lần sau. Bây giờ thì con bình tĩnh nhé, mẹ ở đây rồi”
Tiếp theo,
Với bạn bị đau:
Con đang chơi, bạn làm con đau
Mẹ nghĩ là bạn thích quá mà chưa biết làm thế nào để xin con chơi cùng. Bạn không cố ý làm con đau đâu.
Bạn đang học con ạ. Nếu là con thì con nghĩ có thể xin chơi cùng thế nào?
Với bạn làm đau:
Con muốn chơi, con không biết xin như nào, con làm bạn đau.
Mẹ hiểu là con thích quá, và mình sẽ xin chơi cùng bằng lời nói con nhé.
Làm đau bạn là không được phép.
Mẹ và con cùng ra xin lỗi và xoa giúp bạn đỡ đau nhé!
Chúng mình cùng tập dùng lời nói để xin nhé
Và sau đó:
“Con xoa nhẹ cho bạn nhé?”
“Mình nói ‘Bạn ơi cho mình xin lỗi’ nhé.”
“Mình đặt đồ chơi lại cho bạn trước đã nhé.”
Bạn có thể thấy mình nói hơi nhiều.
Nhưng mỗi câu ở đó đều có lý do.
Chúng giữ an toàn cho hai bạn nhỏ.
Chúng đặt tên cho cảm xúc mà trẻ còn chưa biết nói ra.
Chúng giữ giới hạn rõ ràng: Không được làm đau người khác
Đồng thời, chúng cũng không gắn lên con cái nhãn “hư”.
Và quan trọng nhất, chúng đưa cho con một lối thoát, một cách làm tốt hơn cho lần sau.
Khoảnh khắc này không phải là lúc để phạt hay nạt.
Đây là một cơ hội - cơ hội để mẹ con gần nhau hơn, hiểu nhau hơn, và cùng học những bài học đầu tiên về hợp tác, giao tiếp và sửa sai.
Những bài học mà cả cuộc đời con sẽ cần.
—---
Nuôi con tuổi này đúng là giữ tay lái xe đua với bộ phanh xe đạp. Nhưng nếu mình học cùng con cách phanh, cách cua, cách dừng đúng lúc – thì mỗi cú ‘va’ lại là một bài học để cả mẹ và con lái vững hơn.
Và mẹ cũng học.
Học để bình tĩnh trước hỗn loạn.
Học để đứng cạnh con thay vì đứng đối diện con.
Học để nói những câu ngắn thôi, nhưng đủ ấm để con dựa vào.
Con không phải chiếc xe hỏng. Con chỉ đang học lái, và mẹ cũng vậy.
Nếu bạn cũng từng lúng túng khi con “đánh bạn”, và muốn có thêm vài câu nói ngắn gọn nhưng đủ ấm áp và kiên định để nói với con, nhắn mình để mình gửi bạn các mẫu câu, nhé ^^
Chia sẻ bài viết này và nhắn tin cho mình, để mình gửi bạn file đó nha ^^
Để đồng hành cùng nhau sát sao hơn trên hành trình nuôi dạy con một cách thấu hiểu, tự tin, gắn kết, mình tin, các chương trình của mình có thể giúp bạn:
Bạn cũng có thể tham gia cộng đồng trên Facebook của mình ở group Kỷ luật thích cực, và subscribe bản tin này để theo dõi những chia sẻ tiếp theo từ mình nhé.
Thương mến,
Cẩm Tú
Kỷ luật thích cực