Khi nào thì đang là “chuyện trẻ con tranh nhau”, khi nào thì thành “bắt nạt”?
"Trẻ con với nhau không tránh được" hay là mầm mống của sự bắt nạt đang nhen nhóm?
Cho con đi học, ngoài lo lắng vấn đề ăn ngủ, làm quen trường lớp, thì còn 1 vấn đề mà mình thấy luôn âm ỉ và nhoi nhói trong các cộng đồng phụ huynh: vấn đề xung đột giữa các bạn.
Câu chuyện thường ngày khi đi đón con mỗi buổi chiều ở các lớp mầm non mình thấy sẽ là: người lớn đến đón con, cô giáo sẽ thỏ thẻ:
Mẹ ơi, nay con bị bạn A cào xước mặt
Hôm nay con chơi, giành đồ với bạn không được xong con quay qua gõ đầu bạn 1 cái bố ạ
Lúc chơi 2 bạn có cùng thích cái ô tô, không thương lượng được thế là con đánh vào tay bạn 1 cái,...
Và phản ứng của người lớn sẽ là:
Ôi thế ạ cô, để em về nói chuyện và dạy lại con
Trẻ con chơi với nhau thì cũng khó mà tránh được. Cảm ơn cô, bố mẹ sẽ về và bảo con.
Mọi chuyện sẽ dừng ở đoạn “trẻ con chơi với nhau khó mà tránh được” nếu việc đánh/cắn/gõ vào đầu đó chỉ xảy ra 1 lần. Nhưng khi nó lặp lại từ lần thứ 2 trở đi, ở cùng 1 bạn, thì các bố mẹ sẽ chẳng thể bình tĩnh cười xoà “trẻ con với nhau” được nữa. Thay vào đó sẽ là những nỗi lo rất thực tế:
Nếu con là người làm bạn đau: Vì sao con mình lại cứ thế? Trời ơi thế này có thành thói quen, thành đi bắt nạt các bạn không?
Nếu con là người bị đau: Vì sao con cứ tiếp tục để bạn làm đau như vậy? Con sau này có dễ bị bắt nạt không? Có biết tự bảo vệ bản thân không?
Cùng 1 vấn đề, từ 2 góc nhìn, 2 nỗi lo rất khác nhau nhưng đều rất thực tế, rất dễ hiểu.
Vì sao mình hiểu được các nỗi lo đấy à? Vì các mẹ khách hàng của mình hỏi, các chị em quanh mình kể chuyện, và vì chính mình cũng vừa trải qua câu chuyện tương tự gần đây.
Câu chuyện ở sân chơi của Tốp
Câu chuyện thực tế của mình xảy ra ở sân trường con sau giờ tan học - khi mà con đang chơi cùng bạn. Tốp nhà mình hôm đó chơi cùng A - 1 bạn cùng lớp. 2 bạn chơi đạp xe. A đẩy Tốp, Tốp nói không thích. A đẩy tiếp thêm vài lần, Tốp ngã, Tốp khóc gọi mẹ, rồi đi chơi trò khác.
Trên đường về khi nghĩ lại câu chuyện với A, Tối hơi mếu máo và bảo với mẹ:
Con đã bảo là không thích rồi, mà bạn cứ đẩy con tiếp. Con tức giận
Bạn đẩy con ngã, con bị đau. Con buồn.
Kết lại là câu:
Con không muốn chơi với bạn nữa.
Mình đơn giản chỉ ngồi nghe con nói rồi gật gù: Ừ, mẹ ủng hộ con.
Tốp tròn mắt nhìn mình, cái nhìn đầy ngỡ ngàng và ngạc nhiên. Và bạn biết con hỏi gì mình không:
Con có thể không chơi với bạn hả mẹ?
Mình đã khựng lại sau câu hỏi đó.
Vì sao à? Vì đó với mình không phải là câu hỏi đúng sai, nó là câu hỏi để xác nhận về ranh giới và quyền thiết lập, thực hiện ranh giới với người khác.
Và câu trả lời là có. Tất nhiên là có.
Nhưng ở tuổi lên 5, con cần xác nhận một lần nữa rằng: con được phép, con có thể.
Và đó là lúc tâm trí mình bắt đầu đi lang thang với 1 loạt các suy nghĩ:
Mình thường được nghe các ba mẹ xung quanh dạy con cần hoà đồng, hợp tác, nhường nhịn các bạn và em bé. Chứ ít thấy ai nói với con rằng con được quyền không chơi với bạn khi bạn làm con không thoải mái. Mình nói chuyện và làm thế với con có ổn không nhỉ?
Việc đưa ra giới hạn và không chơi với bạn nữa như thế này có ảnh hưởng gì đến cuộc sống và các hoạt động của con tại trường không?
Nếu con nói thế xong tiếp tục chơi tiếp với bạn thì sẽ thế nào? Có khả năng các hành vi đánh/đẩy của bạn lại lặp lại không?
Vì mình đã nhìn thấy A có hành vi đánh, đẩy, ném đồ vào các bạn/ em bé xung quanh rất nhiều lần rồi. Đó có phải đã thành thói quen, thành mầm mống cho sự bắt nạt sau này?
Chúng mình sẽ đi chi tiết vào từng luồng suy nghĩ đó nhé:
Có nên ủng hộ con không chơi tiếp cùng bạn?
Từ lúc câu hỏi đó bật lên trong đầu mình, mình đã tự phì cười và bảo: NÊN, RẤT NÊN
Vì sao à? Vì nếu là mình, khi có một người bạn làm mình không thoải mái, khi mình đã đưa ra ranh giới và yêu cầu của bản thân nhiều lần mà không được tôn trọng, mình cũng nghỉ chơi.
Nhưng mình biết không phải ai cũng nghĩ vậy ngay lập tức. Vì có một nỗi lo ngầm mà mình nghĩ nhiều mẹ cũng có: nếu mình ủng hộ con không chơi với bạn, con có bị coi là khó chơi, không hòa đồng không?
Và câu trả lời của mình là: hòa đồng không phải là chấp nhận tất cả. Hòa đồng là khả năng chơi vui vẻ, hợp tác và kết nối được với những người tôn trọng mình. Nếu con có 1 người bạn thân hoặc 1 nhóm bạn thân, con chơi được cùng và kể với bố mẹ những bạn cho con cảm giác vui vẻ và thoải mái khi ở cạnh thì rõ ràng con vẫn hoà đồng với cộng đồng riêng của con mà. Nếu “hòa đồng” có nghĩa là phải chấp nhận những tương tác khiến con không an toàn thì đó không phải hòa đồng. Đó là chịu đựng.
Và nếu một ngày môi trường đòi hỏi con chịu đựng để được gọi là hòa đồng, cá nhân mình sẽ chọn tìm một môi trường khác phù hợp hơn cho con. Thẳng thắn vậy thôi.
Nhưng có một câu hỏi tiếp theo mà mình tự hỏi mình: ủng hộ con rút lui như vậy, con có đang học cách trốn tránh xung đột không?
Mình đã nghĩ ngợi và sau cùng đi đến kết luận:
Trốn tránh và rút lui có ý thức là hai thứ khác nhau hoàn toàn.
Trốn tránh là khi con không dám đối mặt: con im lặng, con giả vờ không sao, con tiếp tục ở lại dù đang bị tổn thương vì không biết mình có quyền làm khác. Đó là điều mình không muốn con học.
Rút lui có ý thức là khi con đã làm đúng những gì trong khả năng của bản thân: con nói rõ con không thích, con yêu cầu bạn dừng lại, con nhờ người lớn hỗ trợ, và sau đó con chọn không tiếp tục ở trong tình huống đó nữa. Đó là kỹ năng, không phải sự yếu đuối.
Với trẻ nhỏ ở độ tuổi mầm non, đây thực ra là mức xử lý xung đột phù hợp nhất mà con có thể làm. Mình không muốn con đánh lại A để “tự bảo vệ mình”, vì mình tin bạo lực chỉ giúp bạo lực leo thang chứ không giải quyết dứt điểm vấn đề. Những gì con đã làm: nói không thích, yêu cầu bạn dừng lại, tìm mẹ, và quyết định không chơi tiếp, thế là đủ. Mình không hy vọng gì thêm.
Việc con không chơi với bạn nữa có ảnh hưởng gì đến con ở trường không?
Đây là câu hỏi mình nghĩ lâu nhất.
Vì mình biết môi trường mầm non không phải nơi con có thể hoàn toàn tránh xa bạn mình không muốn chơi cùng. Các con vẫn học cùng lớp, cùng sinh hoạt, cùng ăn trưa. A vẫn sẽ ở đó, cùng học, cùng chơi với con, con vẫn sẽ nhìn thấy A mỗi ngày.
Nhưng có một sự khác biệt quan trọng giữa không chơi cùng và thù ghét hay xa lánh.
Mình không dạy con ghét A. Mình không nói A là bạn xấu. Mình chỉ xác nhận với con rằng: con không cần tiếp tục ở trong một tình huống khiến con không an toàn. Con có thể chào A, có thể ngồi gần A trong lớp, có thể lịch sự, nhưng con không cần chủ động chơi cùng nếu con chưa muốn.
Ranh giới không phải bức tường. Nó là cánh cửa mà chìa khoá ở trong tay con. Con quyết định khi nào mở, khi nào đóng.
Nếu con nói “không muốn chơi” mà rồi vẫn chơi tiếp thì sao?
Mình thành thật mà nói: chuyện này hoàn toàn có thể xảy ra. Và nó thực sự đã xảy ra haha.
Trẻ con không nhất quán, và điều đó bình thường. Sự thật là 2 bạn nhỏ này không chơi với nhau được đâu đó 3 ngày.
Mình không cản con chơi lại với bạn, thực tế mình khá vui khi thấy con kể 2 bạn chơi lại với nhau rồi.
Lý do là vì: một lần nữa, ranh giới là cảnh cửa, và chìa khoá cửa ở trong tay con. Sau 1 thời gian nguôi ngoai, con chấp nhận mở cửa lại, điều đó hoàn toàn hợp lý. Điều mình muốn Tốp học không phải là “không được chơi với A mãi mãi”, mà là “con có quyền lựa chọn, và lựa chọn đó thuộc về con.”
Nhưng nếu con chơi lại và hành vi của A lặp lại, lúc đó con có thể ra quyết định tiếp xem nên làm thế nào. Và nếu hành vi đánh/cắn/đẩy của A lặp đi lặp lại nhiều lần thì đó là lúc cần nhìn kỹ hơn vào một câu hỏi khác.
A với các hành vi hung hăng lặp đi lặp lại - có phải mầm mống bắt nạt không?
Mình đã quan sát A từ trước. Không phải một lần, không phải với riêng em bé nhà mình, A có hành vi đẩy, đánh, ném đồ vào các bạn và các em bé xung quanh nhiều lần.
Mình cũng không tránh khỏi việc băn khoăn xem đây có phải 1 “mầm mống” bắt nạt từ thuở thiếu nhi không.
Để trả lời câu hỏi này, mình đã … lại đi đọc và tìm hiểu. Và câu trả lời là: cần phân biệt rõ ba thứ mà người lớn hay gộp lại thành một.
Khi có xung đột/ tranh chấp giữa trẻ, nó có thể rơi vào 1 trong 3 trường hợp:
Xung đột bình thường: hai đứa tranh đồ chơi, cùng bực, cùng muốn giải quyết (và có thể cùng chẳng biết giải quyết thế nào nên khóc um gọi người lớn). Đây là những xung đột lành mạnh. Trẻ con học cách thương lượng, nhường nhịn, và làm lành chính qua những va chạm này.
Hành vi ác ý nhất thời: một đứa bộc phát vì tức giận, đẩy mạnh tay hơn bình thường, sau đó thấy bạn đau thì bối rối, đi tìm người lớn và tìm sự giúp đỡ. Bạn ấy không có chủ đích làm đau người khác, chỉ là xung động chưa kiểm soát được.
Bắt nạt thực sự: theo định nghĩa được dùng phổ biến nhất trong nghiên cứu tâm lý học, dựa trên công trình của Tiến sĩ Dan Olweus, một hành vi được gọi là bắt nạt khi hội đủ ba tiêu chí:
Lặp lại có hệ thống (bạn X chỉ có hành vi đó với bạn Y, bạn X thường có hành vi đó với tất cả các bạn nếu các bạn làm gì không đúng ý X)
Có chủ đích gây đau hoặc kiểm soát (bạn X chủ động chọn lúc không có người lớn nhìn thì làm đau bạn Y, khi có người lớn nhìn thì dừng lại hoặc đổ lỗi, không hối lỗi)
và Có sự mất cân bằng quyền lực rõ rệt (bạn X cao lớn hơn bạn Y, bạn X được nhiều bạn yêu quý hơn, bạn X biết điều gì đó có thể đe doạ Y,...). Đặc biệt, người bắt nạt thường không hối lỗi vì nó đang tìm kiếm sự thỏa mãn từ việc kiểm soát, không phải đang giải quyết xung đột.
A theo những gì mình quan sát không phải cố ý bắt nạt. Bạn ấy đang thiếu kỹ năng.
Thiếu kỹ năng thì cần được hướng dẫn kỹ năng, và hướng dẫn thật kiên trì, hướng dẫn phù hợp với độ tuổi. Đặc biệt là không dùng bạo lực để đàn áp bạo lực. (Đứa trẻ bị quát nạt và đe nẹt, đánh đòn vì làm bạn đau thì sẽ học được gì? Khả năng cao con sẽ học được rằng: cần nói to hơn, đánh mạnh hơn thì mới khiến người khác sợ. Bạo lực không chấm dứt hay cải thiện được bạo lực, hành vi đó sẽ tiếp tục, và leo thang.)
Nghiên cứu thần kinh học còn chỉ ra một điều đáng lo hơn ở phía nạn nhân: bộ não của trẻ trải qua các tương tác tiêu cực lặp lại sẽ dần “học” cách luôn ở trạng thái phòng thủ; vùng xử lý cảm xúc sợ hãi hoạt động liên tục, khiến trẻ dễ hoảng loạn hoặc “bị đơ” với ngay cả các kích thích nhỏ nhất. Không phải trẻ yếu đuối, mà là não trẻ đang tự bảo vệ mình theo cách duy nhất nó biết. Và một khi liên kết này hình thành, nó rất khó đảo ngược nếu không có can thiệp.
Đó là lý do mình nghĩ câu hỏi cuối cùng mình đi đến không phải là “Làm sao để A dừng lại?” hay “Làm sao để Tốp tránh được?”; mà là: Cả hai đứa đang thiếu thứ gì, và mình có thể bắt đầu từ đâu?
Cả hai bạn nhỏ đang thiếu, và thiếu những thứ khác nhau
A đang thiếu: ngôn ngữ để diễn đạt điều mình muốn thay vì dùng tay. Khả năng đọc tín hiệu của người xung quanh, khả năng hiểu và thực thi giới hạn, khả năng nhận diện và xử lý cảm xúc lành mạnh.
Tốp đang thiếu: sự chắc chắn rằng cảm xúc của mình đủ quan trọng để hành động theo, biết rằng con có quyền rời đi không cần xin phép ai.
Có một kỹ năng tương đồng giữa 2 bạn: Kỹ năng về cảm xúc.
Một nghiên cứu trên 822 học sinh tiểu học tại 10 trường công lập ở Mỹ cho thấy: trẻ có khả năng nhận diện và hiểu rõ cảm xúc của mình thì có nguy cơ bị bắt nạt thấp hơn đến 5 lần. Trẻ biết tự điều tiết sau cảm xúc tiêu cực thì nguy cơ giảm gần 3 lần. Không phải vì con trở nên đáng sợ hơn mà vì con hiểu chuyện gì đang xảy ra với mình và biết phải làm gì tiếp theo. Mối tương quan này cũng được ghi nhận ở 1 nghiên cứu năm 2023 trên học sinh châu Á.
Và chiều ngược lại: một nghiên cứu lớn cũng xác nhận rằng trẻ thiếu kỹ năng cảm xúc (không đọc được cảm xúc người xung quanh, không kiểm soát được xung động) có xu hướng dùng hành vi thể chất như một ngôn ngữ thay thế. Không phải vì con là đứa trẻ xấu, thực tế là vì chưa có công cụ khác.
Tức là: dạy con nhận ra và gọi tên cảm xúc không phải chuyện chỉ rảnh rỗi mới làm, đó thực ra vừa là kỹ năng kiểm soát, vừa là kỹ năng bảo vệ bản thân.
Vậy mình làm gì để xây dựng kỹ năng đó từ tuổi mầm non?
Mình không có công thức hoàn hảo. Nhưng có ba thứ mình nghĩ có thể bắt đầu ngay từ trong gia đình, từ khi con còn bé, từ những chuyện nhỏ hàng ngày.
Ghi nhận và chấp nhận cảm xúc của con, không điều chỉnh hay sửa chữa cảm xúc: “Làm sao mà phải khóc”, “có gì đâu mà buồn” là 2 câu với mình là “cấm kị” về giáo dục cảm xúc cho trẻ. Nó chặn họng cảm xúc của con, nó từ chối cảm xúc con đang có, dù hướng đến điều chỉnh tiếng khóc thành hành vi dễ chịu hơn cho người lớn, nhưng nó tác động tiêu cực đến con về lâu về dài.
Thay thế cho những câu đó có thể là:
Mẹ thấy con đang buồn lắm
Nói mãi mà bạn không nghe thì cũng tức nhỉ
Bố mẹ ở đây nhé, con bình tĩnh lại thì chúng mình tâm sự nha.
Xác nhận các quyền lợi, những điều con có thể làm trong mối quan hệ bạn bè. Con có quyền rời đi. Con không cần ở lại chỗ nào khiến con không thoải mái. Mình tin đây không phải dạy con né tránh và rút lui, mà là cho con hiểu mình có lựa chọn, và lựa chọn đó thuộc về con.
Đặc biệt ở độ tuổi mầm non, phản ứng sinh tồn của con còn rất mạnh mẽ. Chiến đấu hoặc bỏ chạy là bản năng, để bình tĩnh ngồi lại tìm cách xử lý xung đột thì cần thời gian và sự phát triển của não bộ khi con lớn dần - cái đó bố mẹ và nhà trường lại kiên nhẫn hướng dẫn.
Dạy con gọi tên cảm xúc từng ngày, qua từng chuyện nhỏ: Đây là hoạt động dễ nhất và có thể sẽ vui nhất luôn. Bạn chẳng cần một lớp học chính thức, chỉ cần thêm những câu hỏi vào cuộc nói chuyện hàng ngày của con: Hôm nay con thấy thế nào? Cảm xúc của con lúc đó là gì?... Sau đó nghe con trả lời. Sau một thời gian, khi con có thể nói ra rằng con tức giận, con buồn, con không thích, bạn sẽ cảm thấy cực kỳ ấn tượng vì các lựa chọn của các em bé sau mỗi cảm xúc đó.
3 điều trên bạn đều có thể tự làm ở nhà, với các tình huống hàng ngày cùng con. Và nếu bạn cần thêm một vài hướng dẫn và công cụ để giúp hành trình làm bạn với cảm xúc này vui hơn, mình đã chuẩn bị sẵn bộ kit Bình tĩnh thích cực với các tài liệu và hướng dẫn chi tiết để bạn và con cùng làm quen, cùng nói chuyện, cùng chơi với cảm xúc.
Bộ kit bao gồm:
Bộ poster Góc bình tĩnh - bản pdf
Bộ sticker Hiệp sĩ cảm xúc - bản pdf
Bản tô màu cá nhân hoá poster và sticker ở trên - siêu phù hợp với các bé mầm non
Email course hướng dẫn cách để setup góc bình tĩnh tại nhà, cách để làm quen và chơi tại góc đó cùng con, cách để hướng dẫn con sử dụng góc bình tĩnh để vượt qua những cảm xúc to lớn
Bạn có thể tham khảo thêm thông tin và mua bộ kit tại đây.
Và quay lại câu hỏi của Tốp trên đường về...
“Con có thể không chơi với bạn hả mẹ?”
Sau khoảnh khắc khựng lại, mình đã vừa cười tủm tỉm vừa bảo con:
Uh, mẹ nghĩ là có thể chứ.
Mẹ cũng thế hả mẹ?
Uh mẹ cũng thế. Nếu một người bạn khiến cho mẹ cảm thấy không vui hết lần này đến lần khác dù mẹ đã nói rõ với bạn ấy rồi, thì mẹ cũng lựa chọn dừng lại một thời gian. Bạn bè để chơi cùng nhau, để học cùng nhau, để cùng vui chứ nhỉ? Ai lại cứ làm nhau buồn?
Con lại tròn mắt, lại đăm chiêu suy nghĩ, rồi lại cười.
Mình không biết A có thay đổi không. Mình không biết sân trường sẽ còn chuyện gì xảy ra. Nhưng hôm đó Tốp học được một thứ: rằng cảm xúc của con là thật, con được phép hành động theo nó, và mẹ sẽ đứng về phía con khi con làm điều đó.
Với mình, đó là đủ để bắt đầu.
Thân mến,
Cẩm Tú
Từ Kỷ luật thích cực