Bị bạn đánh, có nên dạy con đánh lại không?
2 tuần vừa rồi là 2 tuần khiến mình dừng lại và suy nghĩ rất nhiều về câu chuyện bị bạn đánh và đánh bạn của các em bé mầm non.
Tình huống “bị bạn đánh” không rơi trúng con mình, mà rơi vào các em bé vô cùng thân thiết với mình:
Một bé bị bạn gập sách lại đánh hai lần liên tiếp trong một tuần, sứt mũi.
Một bé khác, cũng là 2 tuần liên tiếp tay bầm tím, trầy xước, có vết máu.
Người lớn nhìn lại camera thì vừa xót xa, vừa… suýt xoa:
Con hiền quá.
Vì bạn ấy không biết đánh lại nên mới bị vậy.
Cứ không biết phản kháng thế này sau vào lớp 1 dễ bị bắt nạt lắm.
Hai người mẹ này đều rất thân với mình, đều cũng muốn nuôi con không đòn roi. Và cả 2, khi đứng trong tình huống đó đều đặt cho mình những câu hỏi giống nhau:
Chị vẫn luôn dạy con không bạo lực. Vậy tình huống này, có nên dạy con đánh lại bạn?
Chị vẫn muốn nuôi con không đòn roi. Nhưng như vậy, có khiến con yếu thế, dễ bị bắt nạt?
Bài viết này sẽ là đúc kết lại quá trình 2 tuần vừa rồi, quanh vấn đề bị bạn đánh, và … đánh lại bạn thì nên hay không?
Câu hỏi đầu tiên: Có nên dạy con đánh lại bạn?
“Con không được làm đau bạn. Nhưng nếu bạn đánh con trước, mẹ cho phép con đánh lại để tự vệ.”
Đấy là câu nói mình thấy lặp đi lặp lại rất nhiều khi tìm hiểu thử trong các cộng đồng làm cha mẹ xoay quanh vấn đề “bị bạn đánh” hoặc “tự vệ”. Và từ câu nói ấy, mình nhận ra có 1 niềm tin, một việc gần như mặc định: Mình tạm gọi đó là niềm tin về việc “ăn miếng trả miếng”.
Bị đánh → phải đánh lại
Đánh lại → mới là biết tự vệ
Không đánh lại → là yếu, là dễ bị bắt nạt
Và từ niềm tin đó, một phản xạ khác được sinh ra:
Những em bé đánh trả ngay → bố mẹ thấy cực kỳ yên tâm vì biết “sẽ không ai làm gì được con mình”.
Những em bé đứng im, khóc, hoặc chạy đi → bố mẹ bắt đầu lo lắng “hiền quá dễ bị bắt nạt”.
Cảm giác yên tâm hay lo lắng đó đều hết sức dễ hiểu, dễ cảm thông.
Mình thì … với cái tính hay thích tìm tòi. Trước khi trả lời câu hỏi “có nên dạy con đánh lại bạn”, mình sẽ đặt ra câu hỏi:
Vì sao có bé đánh lại luôn, có bé chạy đi, có bé lại đứng yên và khóc khi gặp tình huống này?
“Bị đánh” là một tình huống nguy hiểm.
Và khi đối diện với nguy hiểm, với thời gian gấp gáp, cơ thể con người không “suy nghĩ” theo kiểu đạo đức. Thay vì suy nghĩ, nó phản ứng.
Có 4 phản ứng sinh tồn cơ bản được “lập trình” sẵn trong cơ thể mỗi con người:
Fight (Chiến đấu): Đánh lại.
Flight (Chạy đi): Rời khỏi nguy hiểm.
Freeze (Đơ ra): Đứng im và khóc.
Fawn (Xoa dịu): Cười cầu hòa, đưa đồ chơi cho bạn (một dấu hiệu của sự sợ hãi tột độ).
Vấn đề không nằm ở chỗ con chọn phản ứng nào.
Vấn đề nằm ở chỗ: người lớn thường chỉ chấp nhận một phản ứng duy nhất là “đánh lại”, gắn nó với mạnh mẽ, còn các phản ứng khác là mềm yếu. Thực tế, hệ thần kinh của con chỉ đang nỗ lực bảo vệ con theo cách nó được lập trình.
Vì sao người lớn lại thường chỉ chấp nhận 1 phản ứng duy nhất - đánh trả?
Câu hỏi này dẫn mình nghĩ đến những câu chuyện về lịch sử, đến Hội nghị Diên Hồng, nơi các bô lão đồng thanh hô “Đánh” 😂
Là 1 người thích đọc và nghe về lịch sử, mình rất rất ấn tượng với các trận chiến, những chiến thắng để gìn giữ giang sơn, ấm êm bờ cõi của cha ông. Với lịch sử 4000 năm dựng nước và giữ nước, mình nghĩ truyền thống “giặc đến nhà đàn bà cũng đánh” đã khắc sâu trong mã gen của mỗi con dân đất Việt rồi.
Và mình băn khoăn:
Phải đánh trả để bảo vệ quyền lợi, có phải một phần được truyền lại từ những trang sử ấy?
Hmm… Mình không chắc.
Nhưng có một điều mình chắc chắn là cha ông ta không dùng nắm đấm ngay lập tức để giải quyết xung đột. Các cụ sử dụng rất nhiều trí tuệ, với đích đến cuối cùng của mọi trận chiến không phải là để xem ai khỏe hơn, mà là để giành lại sự Độc lập và AN TOÀN cho nhân dân:
Nhà Trần 3 lần thắng quân Nguyên Mông - đội quân mà “vó ngựa đi đến đâu, cỏ không mọc được tới đó”. Nhà Trần chiến thắng không bởi các trận đánh phòng vệ ngay khi giặc đến. Lần nào cũng là rút khỏi Thăng Long, tránh giao chiến trực diện khi tương quan lực lượng bất lợi, với các chiến dịch “vườn không nhà trống”, phản đòn khi đối phương suy yếu. Không ai nói việc rút khỏi Thăng Long của nhà Trần là yếu mềm, đó là đỉnh cao trí tuệ quân sự.
Khởi nghĩa Lam Sơn không thắng bằng 1 trận đánh lớn, mà bắt đầu bằng việc rút vào rừng, tránh đối đầu trực diện, tìm sự ủng hộ của nhân dân. Khi sức mình đủ, lòng dân thuận, Lê Lợi mới phản công. Không ai gọi Lê Lợi với nghĩa quân Lam Sơn là yếu, ông là tượng đài về binh nghiệp.
Chiến thắng Điện Biên, bác Giáp cũng mất nhiều đêm nhìn tương quan lực lượng và ước lượng sức quân mình để chuyển từ “đánh nhanh thắng nhanh” sang “đánh chắc, tiến chắc”. Kéo pháo vào rồi lại kéo pháo ra, thắng được lòng dân, đưa ra chiến lược đào hầm cho pháo,... Tất cả mới tạo nên 1 Điện Biên Phủ lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu. Không ai nói việc kéo pháo ra và tạo trận địa pháo của bác Giáp là yếu, nó thật sự là đỉnh cao của các đỉnh cao quân sự thế kỷ 20.
Đây là 1 bài viết về nuôi dạy con, nên nêu lịch sử dân tộc ra đây thì có vẻ cũng… lạc đề. Tuy nhiên, mình nhận thấy 2 điều từ nhiều ngày nghiền ngẫm lịch sử Việt Nam, liên hệ đến câu chuyện … bị đánh này, đó là:
Cha ông ta không tồn tại suốt 4000 năm nhờ phản xạ “cứ bị đánh là đánh lại”.
Cha ông ta, những người lớn, những vĩ nhân, những thế hệ đi trước đã:
Đọc tương quan lực lượng
Tránh đi khi bất lợi
Nhờ sự giúp đỡ từ nhân dân và bạn bè quốc tế
Chỉ đánh khi bắt buộc cần thiết, khi có cơ hội với sự chuẩn bị kỹ càng.
Cha ông ta tồn tại nhờ biết lúc nào nên đánh, và rất nhiều lúc, nên tránh.
Và chẳng ai gọi Việt Nam là một dân tộc yếu mềm cả.
Tại sao chúng ta lại lo sợ rằng nếu con không đánh lại bạn, con sẽ trở nên yếu mềm? Phải chăng chúng ta đang nhầm lẫn giữa sự nhẫn nại của trí tuệ và sự nhu nhược của ý chí?
Theo dòng lịch sử ấy, thì câu hỏi tiếp theo nảy lên trong đầu mình là:
Vậy thì… vấn đề với việc đánh lại hay không đánh lại ở đây thực chất là gì?
Khi nghe tin con bị đánh, người lớn chúng ta rơi vào trạng thái hoang mang, bất lực vì không bảo vệ được con. Và rất tự nhiên, ta muốn con “đánh lại” để giải tỏa sự bất lực đó. Nhưng hãy bình tĩnh để thấy: Đánh trả để trả thù (Revenge) rất khác với Đánh trả để thoát thân (Self-defense). Dạy con đánh lại chỉ để “cho bạn biết mặt” vô tình biến con thành một phiên bản bạo lực khác.
Còn với con - chuyện gì thật sự xảy ra?
Còn trong khoảnh khắc bị đánh đó, điều gì xảy ra với con?
Con sợ.
Cơ thể con bật phản ứng sinh tồn. (Với những em bé trong bài này, phản ứng đó là freeze - đứng im và khóc.)
Con có giận bạn không? Có.
Con có muốn bạn “bị phạt”, “chịu tội” không? Cũng có thể.
Nhưng có một điều mình tin khá chắc:
Điều con cần nhất trong khoảnh khắc đó không phải sự trả đũa, mà là cảm giác an toàn.
Và đây là câu hỏi cuối cùng dòng suy nghĩ dẫn mình đến:
Có lẽ, trước khi trả lời câu hỏi
“Có nên dạy con đánh lại hay không?”
chúng ta cần thành thật với nhau ở một câu hỏi đi trước đó:
Quyết định “đánh hay không đánh” này đang phục vụ cho nhu cầu được an toàn của con hay cho sự bớt lo của người lớn?
Nếu là nhu cầu được an toàn của con, thì không nhất thiết là “đánh trả”. Chúng ta có rất nhiều cách khác
Còn nếu là cho sự bớt lo của người lớn thì … một em bé biết vung tay đánh lại sẽ khiến bạn bớt lo hơn, hay một em bé có nội lực mạnh mẽ sẽ khiến niềm tin của bạn vững chắc hơn?
Vậy nếu không dạy con đánh lại, thì con cần được dạy gì?
Hehe, đây là 1 phần mình rất thích. Giải pháp cho vấn đề!
Mình có 1 niềm tin không lung lay:
Đa số các vấn đề hành vi, những rắc rối hàng ngày của trẻ có thể được giải quyết êm đẹp TRƯỚC KHI hành vi đó xảy ra. Nghĩa là chuẩn bị những kỹ năng, luyện tập các tình huống, và trò chuyện trước những điều có thể phát sinh.
Và ở sự tình lần này, bộ kỹ năng mà mình nghĩ ba mẹ có thể rèn luyện cho con để tránh khỏi việc bị bạn đánh là:
Chọn bạn mà chơi
Biết rời đi khi có nguy hiểm (rút lui chiến lược)
Biết lên tiếng khi bị đau (tự vệ không bạo lực)
Biết tìm người hỗ trợ
Biết rằng mình không có lỗi, mình xứng đáng được bảo vệ
1. Kỹ năng đầu tiên: chọn bạn mà chơi
Nghe thì có vẻ lớn, nhưng thật ra đây là một kỹ năng hết sức cơ bản. Việc “chọn bạn” này không phải là “đánh giá đạo đức” hay nhìn học lực bạn nào cao thì mình chơi, nhìn nhà bạn nào có điều kiện thì mình tiếp cận.
Chọn bạn mà chơi ở đây là giúp con nhận diện cảm xúc của chính mình khi ở cạnh người khác và từ đó thiết lập ranh giới phù hợp.
Bạn nào đem lại cho con cảm giác thoải mái khi ở cạnh → con hãy tiếp tục chơi cùng
Bạn nào tôn trọng các quy định và giới hạn của con → con hãy tiếp tục kết thân
Bạn nào trêu đùa khi con thể hiện rằng con không thích → hãy cân nhắc mối quan hệ đó
Bạn nào mang đến cho con cảm giác khó chịu, không được yêu thương và tôn trọng → hãy dừng lại
Bố mẹ có thể bắt đầu bằng việc hỏi con những câu hỏi sau mỗi ngày.
Hôm nay ở lớp con chơi cùng bạn nào thế? Khi chơi cùng bạn thì con cảm thấy thế nào?
Có lúc nào ở lớp con cảm thấy không thoải mái không? Đó là lúc nào? Với bạn nào?
Từ đó, bố mẹ có thể nói với con: Con có quyền lựa chọn ở cạnh những ai con cảm thấy an toàn;
con có quyền không chơi với người làm con không thoải mái
con có quyền tránh xa người hay vượt ranh giới
con không cần tỏ ra “ngoan” hay “hoà đồng” bằng cách chịu đựng
2. Kỹ năng thứ hai: biết rời đi khi có nguy hiểm (Rút lui chiến lược)
Với người lớn, rời khỏi một tình huống nguy hiểm đôi khi vẫn là 1 kỹ năng phải học. Với trẻ nhỏ, điều đó càng cần được truyền đạt rõ ràng và nhất quán.
Cách mình áp dụng để hướng dẫn con cũng là thông qua chơi và các tình huống giả định:
Chúng mình cùng thử chơi giả vờ nhé. Giờ thử tưởng tượng mẹ là bạn A, nếu con đang chơi, mẹ muốn giật đồ chơi của con thì con làm thế nào?
Nếu đi ra ngoài, có 1 anh lớn cứ khua khoắng tay chân có thể va vào con thì con sẽ làm thế nào?
Rời đi khi có nguy hiểm là hành động thông minh nhất để bảo vệ bản thân, không phải là hèn nhát.
3. Kỹ năng thứ ba: biết lên tiếng khi bị đau
Sau khi luyện tập biết chọn bạn mà chơi, biết rời đi khi thấy có yếu tố nguy hiểm, cũng không tránh khỏi được các tình huống các bạn tranh đồ chơi của nhau, rồi không ai chịu ai và kết quả là cầm đồ chơi … đánh nhau. Lúc đấy làm thế nào???
Khi lời nói chưa đủ trọng lượng để bạn dừng lại, mình dạy con cách tự vệ không bạo lực.
Thay vì dạy con vung tay đánh vào mặt bạn (một hành động tấn công), mình dạy con dùng sức mạnh thể chất để NGĂN CHẶN:
Né: Để cú đánh của bạn rơi vào khoảng không.
Chặn: Dùng hai tay giữ chặt tay bạn hoặc đẩy ra dứt khoát.
Hét lớn: “Dừng lại! Bạn làm tớ đau!”.
Hãy để ý sự khác biệt:
Đánh lại là tấn công bạn. Còn Né, Chặn và Đẩy là để thiết lập một bức tường ngăn bạn không thể tiếp tục làm đau mình.
Tiếng hét có quyền năng hơn nắm đấm vì nó báo động cho cả môi trường xung quanh.
Đó mới là ý nghĩa thực sự của tự vệ: Dùng sức mạnh để dừng bạo lực lại, chứ không phải để tạo ra thêm bạo lực.
4. Kỹ năng thứ tư: biết tìm người lớn hỗ trợ
Mình xin nhấn mạnh, với trẻ mầm non, tìm sự hỗ trợ từ người lớn là một kỹ năng sinh tồn, không phải là mách lẻo.
Với trẻ mầm non, với mục tiêu lớn nhất là sự an toàn cho con, người lớn (cô giáo, bố mẹ, ông bà,...) chính là tuyến phòng vệ cuối cùng của con.
Nếu con đã chọn bạn mà chơi, đã thử rời đi khi có nguy hiểm, đã biết lên tiếng khi bị đau mà tình huống vẫn tiếp diễn. Con cần và bắt buộc chạy đi tìm người lớn hỗ trợ. Rất nhiều tình huống con không thể tự xử lý tại độ tuổi này, việc có 1 người lớn đảm nhiệm công việc xử lý đó, giữ an toàn cho con là hoàn toàn phù hợp.
Bạn có thể thử hướng dẫn con:
Nếu bị đau và đã báo bạn dừng lại nhưng bạn không dừng, con có thể làm gì tiếp theo nhỉ? Con gọi cô A hay cô B?
5. Và điều quan trọng nhất: biết rằng mình không có lỗi
Con không có lỗi khi chưa có khả năng đánh lại bạn.
Con cũng không có lỗi khi là người bị bạn … đánh.
Con cũng chẳng có lỗi khi khóc hoặc tìm người lớn hỗ trợ.
Mình từng được nghe các câu chuyện các em bé bị đánh nhưng chẳng buồn kể, chẳng dám nói với bố mẹ, gia đình hay thầy cô vì sợ bị … mắng, sợ bị quát vì “sao như thế mà chẳng biết đánh lại?”.
Con không có lỗi khi tử tế và hiền lành, cũng chẳng có tội khi phản ứng phòng vệ bản năng của con là Freeze - đơ ra và khóc.
Con cần được hiểu, được hướng dẫn những kỹ năng phòng tránh, và được bảo vệ khi bị mất đi sự an toàn.
À… còn nếu đã dạy con tất cả những điều trên nhưng tình huống không mong muốn vẫn xảy ra, con vẫn bị bạn đánh, và con vẫn khóc, thì sao?
Mẹ liên hệ trực tiếp và làm việc với cô giáo và nhà trường. Khi sự an toàn của 1 đứa trẻ không được đảm bảo, đó không phải vấn đề của con, nó là vấn đề của môi trường xung quanh.
Quay lại câu hỏi ban đầu
Vậy, có nên dạy con đánh lại không?
Mình không tin vào những câu trả lời tuyệt đối, nhưng mình tin vào điều này:
Khi mục tiêu là an toàn, thì đánh lại không còn là lựa chọn mặc định. Nó chỉ là một khả năng rất nhỏ trong rất nhiều khả năng khác.
Và với trẻ mầm non, phần lớn thời gian, sự an toàn đến từ:
Lựa chọn bạn bè và môi trường an toàn
Chủ động tránh và rời đi khi có nguy hiểm
Lên tiếng khi mình bị đau
Luôn biết rằng khi cần được hỗ trợ, mình luôn có 1 người lớn mạnh mẽ và vững chãi, an toàn đứng sau.
Dạy con đánh lại có thể làm cha mẹ bớt lo lúc ấy, nhưng nó vô tình cài đặt vào đầu trẻ một thông điệp nguy hiểm:
Sức mạnh cơ bắp là ngôn ngữ duy nhất để giải quyết vấn đề.
Mục tiêu của chúng ta không phải là biến con thành một ‘chiến binh’ luôn sẵn sàng nắm đấm, mà là một đứa trẻ có ‘nội lực’ để không ai dám xâm phạm, và có đủ ‘trí tuệ’ để biết rằng bạo lực là sự thất bại của ngôn từ.
Để đồng hành cùng nhau sát sao hơn trên hành trình nuôi dạy con một cách thấu hiểu, tự tin, gắn kết, mình tin, các chương trình của mình có thể giúp bạn:
Bạn cũng có thể tham gia cộng đồng trên Facebook của mình ở group Kỷ luật thích cực, và subscribe bản tin này để theo dõi những chia sẻ tiếp theo từ mình nhé.
Thương mến,
Cẩm Tú
Kỷ luật thích cực