Câu chuyện thường ngày khi đi đón con mỗi buổi chiều ở các lớp mầm non mình thấy sẽ là: người lớn đến đón con, cô giáo sẽ thỏ thẻ:

• Mẹ ơi, nay con bị bạn A cào xước mặt

• Hôm nay con chơi, giành đồ với bạn không được xong con quay qua gõ đầu bạn 1 cái bố ạ

• Lúc chơi 2 bạn có cùng thích cái ô tô, không thương lượng được thế là con đánh vào tay bạn 1 cái,...

Và phản ứng của người lớn sẽ là:

• Ôi thế ạ cô, để em về nói chuyện và dạy lại con

• Trẻ con chơi với nhau thì cũng khó mà tránh được. Cảm ơn cô, bố mẹ sẽ về và bảo con.

Mọi chuyện sẽ dừng ở đoạn “trẻ con chơi với nhau khó mà tránh được” nếu việc đánh/cắn/gõ vào đầu đó chỉ xảy ra 1 lần. Nhưng khi nó lặp lại từ lần thứ 2 trở đi, ở cùng 1 bạn, thì các bố mẹ sẽ chẳng thể bình tĩnh cười xoà “trẻ con với nhau” được nữa. Thay vào đó sẽ là những nỗi lo rất thực tế:

Nếu con là người làm bạn đau: Vì sao con mình lại cứ thế? Trời ơi thế này có thành thói quen, thành đi bắt nạt các bạn không?

Nếu con là người bị đau: Vì sao con cứ tiếp tục để bạn làm đau như vậy? Con sau này có dễ bị bắt nạt không? Có biết tự bảo vệ bản thân không?

Cùng 1 vấn đề, từ 2 góc nhìn, 2 nỗi lo rất khác nhau nhưng đều rất thực tế, rất dễ hiểu.

Vì sao mình hiểu được các nỗi lo đấy à? Vì các mẹ khách hàng của mình hỏi, các chị em quanh mình kể chuyện, và vì chính mình cũng vừa trải qua câu chuyện tương tự gần đây.

Câu chuyện ở sân chơi của Tốp

Câu chuyện thực tế của mình xảy ra ở sân trường con sau giờ tan học - khi mà con đang chơi cùng bạn. Tốp nhà mình hôm đó chơi cùng A - 1 bạn cùng lớp. 2 bạn chơi đạp xe. A đẩy Tốp, Tốp nói không thích. A đẩy tiếp thêm vài lần, Tốp ngã, Tốp khóc gọi mẹ, rồi đi chơi trò khác.

Trên đường về khi nghĩ lại câu chuyện với A, Tối hơi mếu máo và bảo với mẹ:

• Con đã bảo là không thích rồi, mà bạn cứ đẩy con tiếp. Con tức giận

• Bạn đẩy con ngã, con bị đau. Con buồn.

Kết lại là câu:

• Con không muốn chơi với bạn nữa.

Mình đơn giản chỉ ngồi nghe con nói rồi gật gù: Ừ, mẹ ủng hộ con.

Tốp tròn mắt nhìn mình, cái nhìn đầy ngỡ ngàng và ngạc nhiên. Và bạn biết con hỏi gì mình không:

• Con có thể không chơi với bạn hả mẹ?

Mình đã khựng lại sau câu hỏi đó.

Vì sao à? Vì đó với mình không phải là câu hỏi đúng sai, nó là câu hỏi để xác nhận về ranh giới và quyền thiết lập, thực hiện ranh giới với người khác.

Và câu trả lời là có. Tất nhiên là có.

Nhưng ở tuổi lên 5, con cần xác nhận một lần nữa rằng: con được phép, con có thể.

Và đó là lúc tâm trí mình bắt đầu đi lang thang với 1 loạt các suy nghĩ:

• Mình thường được nghe các ba mẹ xung quanh dạy con cần hoà đồng, hợp tác, nhường nhịn các bạn và em bé. Chứ ít thấy ai nói với con rằng con được quyền không chơi với bạn khi bạn làm con không thoải mái. Mình nói chuyện và làm thế với con có ổn không nhỉ?

• Việc đưa ra giới hạn và không chơi với bạn nữa như thế này có ảnh hưởng gì đến cuộc sống và các hoạt động của con tại trường không?

• Nếu con nói thế xong tiếp tục chơi tiếp với bạn thì sẽ thế nào? Có khả năng các hành vi đánh/đẩy của bạn lại lặp lại không?

• Vì mình đã nhìn thấy A có hành vi đánh, đẩy, ném đồ vào các bạn/ em bé xung quanh rất nhiều lần rồi. Đó có phải đã thành thói quen, thành mầm mống cho sự bắt nạt sau này?

Chúng mình sẽ đi chi tiết vào từng luồng suy nghĩ đó nhé:

Có nên ủng hộ con không chơi tiếp cùng bạn?

Từ lúc câu hỏi đó bật lên trong đầu mình, mình đã tự phì cười và bảo: NÊN, RẤT NÊN

Vì sao à? Vì nếu là mình, khi có một người bạn làm mình không thoải mái, khi mình đã đưa ra ranh giới và yêu cầu của bản thân nhiều lần mà không được tôn trọng, mình cũng nghỉ chơi.

Nhưng mình biết không phải ai cũng nghĩ vậy ngay lập tức. Vì có một nỗi lo ngầm mà mình nghĩ nhiều mẹ cũng có: nếu mình ủng hộ con không chơi với bạn, con có bị coi là khó chơi, không hòa đồng không?

Và câu trả lời của mình là: hòa đồng không phải là chấp nhận tất cả. Hòa đồng là khả năng chơi vui vẻ, hợp tác và kết nối được với những người tôn trọng mình. Nếu con có 1 người bạn thân hoặc 1 nhóm bạn thân, con chơi được cùng và kể với bố mẹ những bạn cho con cảm giác vui vẻ và thoải mái khi ở cạnh thì rõ ràng con vẫn hoà đồng với cộng đồng riêng của con mà. Nếu “hòa đồng” có nghĩa là phải chấp nhận những tương tác khiến con không an toàn thì đó không phải hòa đồng. Đó là chịu đựng.

Và nếu một ngày môi trường đòi hỏi con chịu đựng để được gọi là hòa đồng, cá nhân mình sẽ chọn tìm một môi trường khác phù hợp hơn cho con. Thẳng thắn vậy thôi.

Nhưng có một câu hỏi tiếp theo mà mình tự hỏi mình: ủng hộ con rút lui như vậy, con có đang học cách trốn tránh xung đột không?

Mình đã nghĩ ngợi và sau cùng đi đến kết luận:

Trốn tránh và rút lui có ý thức là hai thứ khác nhau hoàn toàn.

Trốn tránh là khi con không dám đối mặt: con im lặng, con giả vờ không sao, con tiếp tục ở lại dù đang bị tổn thương vì không biết mình có quyền làm khác. Đó là điều mình không muốn con học.

Rút lui có ý thức là khi con đã làm đúng những gì trong khả năng của bản thân: con nói rõ con không thích, con yêu cầu bạn dừng lại, con nhờ người lớn hỗ trợ, và sau đó con chọn không tiếp tục ở trong tình huống đó nữa. Đó là kỹ năng, không phải sự yếu đuối.

Với trẻ nhỏ ở độ tuổi mầm non, đây thực ra là mức xử lý xung đột phù hợp nhất mà con có thể làm. Mình không muốn con đánh lại A để “tự bảo vệ mình”, vì mình tin bạo lực chỉ giúp bạo lực leo thang chứ không giải quyết dứt điểm vấn đề. Những gì con đã làm: nói không thích, yêu cầu bạn dừng lại, tìm mẹ, và quyết định không chơi tiếp, thế là đủ. Mình không hy vọng gì thêm.

Việc con không chơi với bạn nữa có ảnh hưởng gì đến con ở trường không?

Đây là câu hỏi mình nghĩ lâu nhất.

Vì mình biết môi trường mầm non không phải nơi con có thể hoàn toàn tránh xa bạn mình không muốn chơi cùng. Các con vẫn học cùng lớp, cùng sinh hoạt, cùng ăn trưa. A vẫn sẽ ở đó, cùng học, cùng chơi với con, con vẫn sẽ nhìn thấy A mỗi ngày.

Nhưng có một sự khác biệt quan trọng giữa không chơi cùng và thù ghét hay xa lánh.

Mình không dạy con ghét A. Mình không nói A là bạn xấu. Mình chỉ xác nhận với con rằng: con không cần tiếp tục ở trong một tình huống khiến con không an toàn. Con có thể chào A, có thể ngồi gần A trong lớp, có thể lịch sự, nhưng con không cần chủ động chơi cùng nếu con chưa muốn.

Ranh giới không phải bức tường. Nó là cánh cửa mà chìa khoá ở trong tay con. Con quyết định khi nào mở, khi nào đóng.

Nếu con nói “không muốn chơi” mà rồi vẫn chơi tiếp thì sao?

Mình thành thật mà nói: chuyện này hoàn toàn có thể xảy ra. Và nó thực sự đã xảy ra haha.

Trẻ con không nhất quán, và điều đó bình thường. Sự thật là 2 bạn nhỏ này không chơi với nhau được đâu đó 3 ngày.

Mình không cản con chơi lại với bạn, thực tế mình khá vui khi thấy con kể 2 bạn chơi lại với nhau rồi.

Lý do là vì: một lần nữa, ranh giới là cảnh cửa, và chìa khoá cửa ở trong tay con. Sau 1 thời gian nguôi ngoai, con chấp nhận mở cửa lại, điều đó hoàn toàn hợp lý. Điều mình muốn Tốp học không phải là “không được chơi với A mãi mãi”, mà là “con có quyền lựa chọn, và lựa chọn đó thuộc về con.”

Nhưng nếu con chơi lại và hành vi của A lặp lại, lúc đó con có thể ra quyết định tiếp xem nên làm thế nào. Và nếu hành vi đánh/cắn/đẩy của A lặp đi lặp lại nhiều lần thì đó là lúc cần nhìn kỹ hơn vào một câu hỏi khác.

A với các hành vi hung hăng lặp đi lặp lại - có phải mầm mống bắt nạt không?

Mình đã quan sát A từ trước. Không phải một lần, không phải với riêng em bé nhà mình, A có hành vi đẩy, đánh, ném đồ vào các bạn và các em bé xung quanh nhiều lần.

Mình cũng không tránh khỏi việc băn khoăn xem đây có phải 1 “mầm mống” bắt nạt từ thuở thiếu nhi không.

Để trả lời câu hỏi này, mình đã … lại đi đọc và tìm hiểu. Và câu trả lời là: cần phân biệt rõ ba thứ mà người lớn hay gộp lại thành một.

Khi có xung đột/ tranh chấp giữa trẻ, nó có thể rơi vào 1 trong 3 trường hợp:

Xung đột bình thường: hai đứa tranh đồ chơi, cùng bực, cùng muốn giải quyết (và có thể cùng chẳng biết giải quyết thế nào nên khóc um gọi người lớn). Đây là những xung đột lành mạnh. Trẻ con học cách thương lượng, nhường nhịn, và làm lành chính qua những va chạm này.

Hành vi ác ý nhất thời: một đứa bộc phát vì tức giận, đẩy mạnh tay hơn bình thường, sau đó thấy bạn đau thì bối rối, đi tìm người lớn và tìm sự giúp đỡ. Bạn ấy không có chủ đích làm đau người khác, chỉ là xung động chưa kiểm soát được.

Bắt nạt thực sự: theo định nghĩa được dùng phổ biến nhất trong nghiên cứu tâm lý học, dựa trên công trình của Tiến sĩ Dan Olweus, một hành vi được gọi là bắt nạt khi hội đủ ba tiêu chí:

• Lặp lại có hệ thống (bạn X chỉ có hành vi đó với bạn Y, bạn X thường có hành vi đó với tất cả các bạn nếu các bạn làm gì không đúng ý X)

• Có chủ đích gây đau hoặc kiểm soát (bạn X chủ động chọn lúc không có người lớn nhìn thì làm đau bạn Y, khi có người lớn nhìn thì dừng lại hoặc đổ lỗi, không hối lỗi)

• và Có sự mất cân bằng quyền lực rõ rệt (bạn X cao lớn hơn bạn Y, bạn X được nhiều bạn yêu quý hơn, bạn X biết điều gì đó có thể đe doạ Y,...). Đặc biệt, người bắt nạt thường không hối lỗi vì nó đang tìm kiếm sự thỏa mãn từ việc kiểm soát, không phải đang giải quyết xung đột.

A theo những gì mình quan sát không phải cố ý bắt nạt. Bạn ấy đang thiếu kỹ năng.

Thiếu kỹ năng thì cần được hướng dẫn kỹ năng, và hướng dẫn thật kiên trì, hướng dẫn phù hợp với độ tuổi. Đặc biệt là không dùng bạo lực để đàn áp bạo lực. (Đứa trẻ bị quát nạt và đe nẹt, đánh đòn vì làm bạn đau thì sẽ học được gì? Khả năng cao con sẽ học được rằng: cần nói to hơn, đánh mạnh hơn thì mới khiến người khác sợ. Bạo lực không chấm dứt hay cải thiện được bạo lực, hành vi đó sẽ tiếp tục, và leo thang.)

Nghiên cứu thần kinh học còn chỉ ra một điều đáng lo hơn ở phía nạn nhân: bộ não của trẻ trải qua các tương tác tiêu cực lặp lại sẽ dần “học” cách luôn ở trạng thái phòng thủ; vùng xử lý cảm xúc sợ hãi hoạt động liên tục, khiến trẻ dễ hoảng loạn hoặc “bị đơ” với ngay cả các kích thích nhỏ nhất. Không phải trẻ yếu đuối, mà là não trẻ đang tự bảo vệ mình theo cách duy nhất nó biết. Và một khi liên kết này hình thành, nó rất khó đảo ngược nếu không có can thiệp.

Đó là lý do mình nghĩ câu hỏi cuối cùng mình đi đến không phải là “Làm sao để A dừng lại?” hay “Làm sao để Tốp tránh được?”; mà là: Cả hai đứa đang thiếu thứ gì, và mình có thể bắt đầu từ đâu?

Cả hai bạn nhỏ đang thiếu, và thiếu những thứ khác nhau

A đang thiếu: ngôn ngữ để diễn đạt điều mình muốn thay vì dùng tay. Khả năng đọc tín hiệu của người xung quanh, khả năng hiểu và thực thi giới hạn, khả năng nhận diện và xử lý cảm xúc lành mạnh.

Tốp đang thiếu: sự chắc chắn rằng cảm xúc của mình đủ quan trọng để hành động theo, biết rằng con có quyền rời đi không cần xin phép ai.

Có một kỹ năng tương đồng giữa 2 bạn: Kỹ năng về cảm xúc.

Một nghiên cứu trên 822 học sinh tiểu học tại 10 trường công lập ở Mỹ cho thấy: trẻ có khả năng nhận diện và hiểu rõ cảm xúc của mình thì có nguy cơ bị bắt nạt thấp hơn đến 5 lần. Trẻ biết tự điều tiết sau cảm xúc tiêu cực thì nguy cơ giảm gần 3 lần. Không phải vì con trở nên đáng sợ hơn mà vì con hiểu chuyện gì đang xảy ra với mình và biết phải làm gì tiếp theo. Mối tương quan này cũng được ghi nhận ở 1 nghiên cứu năm 2023 trên học sinh châu Á.

Và chiều ngược lại: một nghiên cứu lớn cũng xác nhận rằng trẻ thiếu kỹ năng cảm xúc (không đọc được cảm xúc người xung quanh, không kiểm soát được xung động) có xu hướng dùng hành vi thể chất như một ngôn ngữ thay thế. Không phải vì con là đứa trẻ xấu, thực tế là vì chưa có công cụ khác.

Tức là: dạy con nhận ra và gọi tên cảm xúc không phải chuyện chỉ rảnh rỗi mới làm, đó thực ra vừa là kỹ năng kiểm soát, vừa là kỹ năng bảo vệ bản thân.

Vậy mình làm gì để xây dựng kỹ năng đó từ tuổi mầm non?

Mình không có công thức hoàn hảo. Nhưng có ba thứ mình nghĩ có thể bắt đầu ngay từ trong gia đình, từ khi con còn bé, từ những chuyện nhỏ hàng ngày.

Ghi nhận và chấp nhận cảm xúc của con, không điều chỉnh hay sửa chữa cảm xúc: “Làm sao mà phải khóc”, “có gì đâu mà buồn” là 2 câu với mình là “cấm kị” về giáo dục cảm xúc cho trẻ. Nó chặn họng cảm xúc của con, nó từ chối cảm xúc con đang có, dù hướng đến điều chỉnh tiếng khóc thành hành vi dễ chịu hơn cho người lớn, nhưng nó tác động tiêu cực đến con về lâu về dài.

Thay thế cho những câu đó có thể là:

• Mẹ thấy con đang buồn lắm

• Nói mãi mà bạn không nghe thì cũng tức nhỉ

• Bố mẹ ở đây nhé, con bình tĩnh lại thì chúng mình tâm sự nha.

Xác nhận các quyền lợi, những điều con có thể làm trong mối quan hệ bạn bè. Con có quyền rời đi. Con không cần ở lại chỗ nào khiến con không thoải mái. Mình tin đây không phải dạy con né tránh và rút lui, mà là cho con hiểu mình có lựa chọn, và lựa chọn đó thuộc về con.

Đặc biệt ở độ tuổi mầm non, phản ứng sinh tồn của con còn rất mạnh mẽ. Chiến đấu hoặc bỏ chạy là bản năng, để bình tĩnh ngồi lại tìm cách xử lý xung đột thì cần thời gian và sự phát triển của não bộ khi con lớn dần - cái đó bố mẹ và nhà trường lại kiên nhẫn hướng dẫn.

Dạy con gọi tên cảm xúc từng ngày, qua từng chuyện nhỏ: Đây là hoạt động dễ nhất và có thể sẽ vui nhất luôn. Bạn chẳng cần một lớp học chính thức, chỉ cần thêm những câu hỏi vào cuộc nói chuyện hàng ngày của con: Hôm nay con thấy thế nào? Cảm xúc của con lúc đó là gì?... Sau đó nghe con trả lời. Sau một thời gian, khi con có thể nói ra rằng con tức giận, con buồn, con không thích, bạn sẽ cảm thấy cực kỳ ấn tượng vì các lựa chọn của các em bé sau mỗi cảm xúc đó.

3 điều trên bạn đều có thể tự làm ở nhà, với các tình huống hàng ngày cùng con. Và nếu bạn cần thêm một vài hướng dẫn và công cụ để giúp hành trình làm bạn với cảm xúc này vui hơn, mình đã chuẩn bị sẵn bộ kit Bình tĩnh thích cực với các tài liệu và hướng dẫn chi tiết để bạn và con cùng làm quen, cùng nói chuyện, cùng chơi với cảm xúc.

Bộ kit bao gồm:

• Bộ poster Góc bình tĩnh - bản pdf

• Bộ sticker Hiệp sĩ cảm xúc - bản pdf

• Bản tô màu cá nhân hoá poster và sticker ở trên - siêu phù hợp với các bé mầm non

• Email course hướng dẫn cách để setup góc bình tĩnh tại nhà, cách để làm quen và chơi tại góc đó cùng con, cách để hướng dẫn con sử dụng góc bình tĩnh để vượt qua những cảm xúc to lớn

Bạn có thể tham khảo thêm thông tin và mua bộ kit tại đây.

Và quay lại câu hỏi của Tốp trên đường về...

“Con có thể không chơi với bạn hả mẹ?”

Sau khoảnh khắc khựng lại, mình đã vừa cười tủm tỉm vừa bảo con:

• Uh, mẹ nghĩ là có thể chứ.

• Mẹ cũng thế hả mẹ?

• Uh mẹ cũng thế. Nếu một người bạn khiến cho mẹ cảm thấy không vui hết lần này đến lần khác dù mẹ đã nói rõ với bạn ấy rồi, thì mẹ cũng lựa chọn dừng lại một thời gian. Bạn bè để chơi cùng nhau, để học cùng nhau, để cùng vui chứ nhỉ? Ai lại cứ làm nhau buồn?

Con lại tròn mắt, lại đăm chiêu suy nghĩ, rồi lại cười.

Mình không biết A có thay đổi không. Mình không biết sân trường sẽ còn chuyện gì xảy ra. Nhưng hôm đó Tốp học được một thứ: rằng cảm xúc của con là thật, con được phép hành động theo nó, và mẹ sẽ đứng về phía con khi con làm điều đó.

Với mình, đó là đủ để bắt đầu.

Thân mến,

Cẩm Tú

Từ Kỷ luật thích cực

Newsfeed của mình những ngày này không còn ngập tràn các loại hoa Tết, cũng không còn các quảng cáo áo dài hay các set quà Tết nữa. Thay vào đó, là những bài viết liên tục xoay quanh một vấn đề muôn thuở:

Làm gì với tiền lì xì của con bây giờ?

Các bài viết xuất hiện trên newsfeed của mình thì đang chia thành vài trường phái:

1. Làm thế nào để “tịch thu” khoản lì xì đó một cách hợp lý nhất?

2. Dùng lì xì đó mua vàng - vừa để dạy con về đầu tư, vừa để giữ cho con.

3. Dùng lì xì đó để đóng học phí/mua bảo hiểm

4. Chia thành các khoản và cho con tự quản lý 1 phần

Là 1 đứa suýt trượt Tài chính kế toán, mắt tự động mờ đi mỗi khi cần nhìn vào các số liệu về tiền bạc, mình đọc các chia sẻ đó và phải nói là hoa mắt chóng mặt, đầu giật giật.

Từ ngày có ý thức về tiền bạc, mình chỉ biết đến những cách sau với tiền lì xì của bản thân:

1. Đưa anh trai giữ hộ

2. Tự giữ, tự tiêu

Kết quả là sau 1 năm theo phương án đưa anh trai giữ, lì xì của mình biến thành … cái xe đạp của anh. Sau đó? Không có sau đó. Anh mình không bao giờ được động vào tiền lì xì của mình nữa 😂

Tất cả các năm sau, lì xì - kho báu của mình - được mình bảo quản kỹ càng. Mình tự giữ, mình tự tiêu. Và tất cả những năm đó thì … mình cũng không biết mình tiêu tiền đó vào những cái gì nữa…

Bạn có giống mình không? Mình cầm tiền trong tay, biết mình có bao nhiêu, nhưng sau đấy thì tiêu hết vào lúc nào cũng không biết í …

Từ bé đã vậy, và giờ đây thì … vẫn vậy…

Sự thật là mình có 1 lỗ hổng về quản lý tài chính cá nhân cực kỳ cực kỳ lớn!

Mình không muốn con mình cũng hổng lỗ chỗ về tài chính như mẹ nó.

Bài viết này là bài viết mình sắp xếp lại lại những suy nghĩ của mình về tiền lì xì của con, những điều thú vị mình học được từ chị Hồng - 1 người chị chuyên về tài chính cá nhân mà mình may mắn được biết - thông qua workshop “Lì xì thì làm gì” - 1 workshop mình may mắn được làm cùng chị năm ngoái.

(Mình không giỏi về tiền, đây là những ghi chú mình thấy thú vị và đúc kết lại từ cuộc nói chuyện đó và những chia sẻ gần đây của chị Hồng. Nếu có gì bạn thấy muốn trao đổi thêm, hãy cho mình biết nhé. Thật sự, mình phải học lại từ đầu về tiền ấy.)

Tiền lì xì là của ai? Của con hay của bố mẹ?

Của ai người đấy được quyền quyết, đó là 1 điều đơn giản và dễ hiểu. Vậy thì để quyết định xem làm gì với lì xì, phải chăng nên bắt đầu từ việc xác định quyền sở hữu: Lì xì là của ai???

Có nhiều quan điểm xoay quanh vấn đề này:

• Có gia đình thì coi đó là tiền của con, là quà của mọi người tặng con → Sẽ để dành mua vàng/ làm sổ tiết kiệm cho con, bố mẹ không động đến dù chỉ 1 đồng.

• Có gia đình thì nhận định đó là của bố mẹ, vì bố mẹ cũng tốn tiền đi lì xì các em bé khác thì mọi người mới lì xì con.

• Có gia đình thì nhận định có 1 phần là của con, còn 1 phần là của bố mẹ (để bố mẹ “bù lỗ”

Nghe ý nào cũng có cái lý riêng của nó. Và chị Hồng của mình thì bảo:

Chẳng có quan điểm nào là đúng hoàn toàn và sai hoàn toàn. Tất cả chỉ là sự phù hợp. Mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi cảnh, mỗi gia đình có quan điểm riêng, phù hợp với hoàn cảnh và tình hình tài chính gia đình.

Ví dụ: Một gia đình khá giả, dư giả tài chính có thể coi tiền lì xì là của riêng con và bố mẹ không cần đến. Còn một gia đình còn đang khó khăn thì phải thành thật là khoản tiền bố mẹ cần để ra để lì xì các bạn khác là cũng không nhỏ, nếu không “bù lỗ” bằng lì xì của con, tài chính gia đình có thể bấp bênh trong 1 vài tháng sau Tết.

Không thể đưa ra 1 quy chuẩn và áp vào tất cả các gia đình được.

Nếu không có 1 đáp án chính xác để áp cho mọi gia đình về quyền sở hữu lì xì, thì … câu hỏi tiếp theo là:

Ơ thế … chúng mình đi vào bế tắc à?

Ồ không, đương nhiên là không.

Chị Hồng bảo mình rằng:

Vấn đề không nằm ở việc tiền thuộc về ai, mà nằm ở cách chúng ta nói chuyện với con về lì xì và dùng tiền lì xì để dạy con điều gì về tiền bạc.

Về phần nói chuyện: hãy rõ ràng với con ngay từ đầu để tránh hiểu lầm không đáng có.

Về phần dạy con về tiền bạc: Ba mẹ có thể dùng lì xì để dạy con về thu nhập và chi tiêu, về tiết kiệm và đầu tư; cũng có thể dùng lì xì để dạy con về cách đưa ra lựa chọn mua hay không mua thứ gì đó. Đặc biệt, có thể dùng lì xì để trao đổi với con về trách nhiệm tài chính trong gia đình.

Ồ goàooo

Cụ thể hơn nhé:

• Thu nhập

Tiền lì xì có thể được coi là 1 khoản “thu nhập bất thường đều đặn” của con. Nó “đều đặn” vì cứ mỗi năm con sẽ có nó 1 lần, nó “bất thường” vì số tiền con nhận được thay đổi liên tục, nó cũng “bất thường” vì chẳng cần làm gì con vẫn nhận được nó.

Ngoài khoản thu nhập “bất thường đều đặn” này, chúng mình có thể trao đổi thêm với con về các khoản “thu nhập” khác con có thể nhận được: như lúc con tham gia các cuộc thi và có phần thưởng, như khi con được học sinh giỏi và được thưởng,...

Khi đã có một phần “thu nhập”, ta mới đến đoạn đưa ra quyết định làm gì với nó:

• Chi tiêu: Ba mẹ thường lo nhất là con tiêu hoang, con không biết tiêu tiền, tiêu không rõ mục đích, có 1 tiêu 10, đem hết tiền cho bạn,...

Hmm, thành thật mà nói, chính ba mẹ cũng chắc chắn có những lúc chốt đơn lúc 2h sáng mấy món đồ trên shopee mà khi nhận về không thể dùng được phải bỏ đi mà. (đúng không?)

Chúng mình lớn rồi vẫn có lúc vung tiền sai chỗ thôi, con sai là đương nhiên, là bình thường. Hãy để con sai, và để ba mẹ và con cùng học được những bài học sau lỗi sai đó. (sai bây giờ là cái sai nhỏ thôi, sai sau này, mới lớn hơn nhiều)

Ba mẹ có thể cùng con lên kế hoạch chi tiêu, cùng con đặt câu hỏi “vì sao” trước mỗi món đồ, mỗi lần “xuất tiền”, tìm hiểu xem con mua món đồ đó vì con “thích” nó hay con “cần” nó, cùng con đặt câu hỏi để cân nhắc giữa các lựa chọn,...

Càng hỏi nhiều, cả ba mẹ và con sẽ càng trưởng thành nhanh hơn về tài chính. Mỗi câu hỏi là 1 lần cả ba mẹ và con cùng lớn lên trong tư duy tiêu tiền rồi đó.

• Tiết kiệm và đầu tư: Tiết kiệm thì chúng mình đã có đút lợn từ rất lâu rồi, nhưng đầu tư thì hầu như chẳng ai được dạy cho đến khi ra trường hoặc đi làm được vài năm. Với tình hình đồng tiền mất giá, kim loại quý thì lên giá, kinh tế thì càng ngày càng biến động nhiều, đầu tư gần như là 1 kỹ năng bắt buộc các em bé cần phải được học từ sớm. Vì thế giới của các con sau này có thể có các cơ hội khác hơn, nhưng thử thách cũng khó khăn hơn thời bố mẹ rất nhiều.

Các kênh đầu tư thì có rất nhiều. Khi con sẵn sàng (thường trên 10 tuổi), ba mẹ và con có thể có các “dự án” cùng nhau tìm hiểu về các kênh đầu tư, phân tích ưu và nhược của từng kênh, sau đó cùng nhau ra quyết định.

• Trách nhiệm tài chính của con trong gia đình

Con là 1 thành viên trong gia đình. Dù nhỏ, con cũng có thể chia sẻ trách nhiệm tài chính, san sẻ gánh nặng tài chính cùng cha mẹ nếu có thể.

Nếu con đồng ý, tiền lì xì của con có thể được góp 1 phần vào học phí của con, góp 1 phần vào chuyến du lịch của gia đình, hoặc 1 phần vào các khoản từ thiện, các khoản đóng góp của gia đình với các mục tiêu khác nhau.

Với các bạn nhỏ, khoản đóng góp này hầu hết các con đều cực kỳ sẵn sàng và cảm thấy tự hào khi có thể đóng góp, hỗ trợ, giúp đỡ bố mẹ phần nào. (chị Hồng chia sẻ rằng con chị rất tự hào khi có thể góp 1 phần vào học phí của con, vào chuyến du lịch của gia đình. Còn em bé nhà mình thì cực kỳ tự hào khi có thể dùng 1 phần quà trung thu của con để góp vào quỹ từ thiện gửi các bạn vùng bão lũ).

Thật sự là trao đổi với chị Hồng, khi “vỡ lẽ” ra được những điều trên, mình thật sự “goàoooo”.

Và câu hỏi tiếp theo mình đặt cho chị là:

Nghe hay quá chị ơi, cơ mà có thể làm các điều đó như thế nào?

Đầu tiên, chắc chắn là phải trao đổi rõ ràng về:

• Vì sao lại có lì xì?

• Lì xì đó sẽ được sử dụng như thế nào?

Sau đó, tuỳ vào độ tuổi của con, ba mẹ có thể thiết kế một số hoạt động phù hợp để con hiểu và bắt đầu học cách sử dụng tiền:

3-6 tuổi - Giai đoạn làm quen với tiền bạc:

Ở giai đoạn này, thú thật là nếu ngồi nói về việc lên kế hoạch tài chính, con sẽ khóc thét, ba mẹ cũng sẽ bất lực.

Dưới 6 tuổi, điều con cần nhất chưa phải kỹ năng cao siêu mà là sự an toàn, là cảm giác yên tâm khi điều gì cũng có ba mẹ sẵn sàng hỗ trợ và hướng dẫn.

Với quan điểm của mình, ở độ tuổi này, thay vì hỏi con muốn làm gì với lì xì, ba mẹ nên định hướng và trao đổi rõ với con về tiền lì xì sẽ được dùng để làm gì, dùng như thế nào, và cho con tham gia cùng trong các hoạt động đó (ví dụ đi mua vàng thì dẫn con theo hoặc cho con xem giá, gửi tiết kiệm thì cũng cho con xem sổ, gửi ủng hộ quỹ từ thiện cũng cho con xem sao kê, nếu góp vào các hoạt động gia đình thì cũng cho con xem và thông báo với cả gia đình...)

Bên cạnh đó, ba mẹ có thể cho con làm một số hoạt động sau để con làm quen với tiền:

• Cho con cầm tiền khi đi mua sắm để con tập cảm nhận giá trị tiền.

• Dạy con trả tiền và nhận tiền thừa.

• Chơi trò “đi chợ” với con để hiểu khái niệm trao đổi tiền - hàng hóa.

• Giúp con tiết kiệm tiền lẻ bằng cách “đút lợn” hàng ngày.

6-9 tuổi - Bước đầu quản lý tiền của mình

Ở tầm tuổi này, con đã nhận biết được tiền, bắt đầu có những nhu cầu cá nhân riêng cần tiêu tiền, ba mẹ có thể bắt đầu nói chuyện với con về kế hoạch chi tiêu.

Một mô hình có thể thử trao đổi và hướng dẫn con là mô hình 6 chiếc lọ tài chính phiên bản đơn giản hoá với 3 phần: Chi tiêu (cho các nhu cầu của con), để dành cho mục tiêu lớn (như tiết kiệm mua 1 món đồ đắt hơn, một khoá học dài hơi hơn,…) và chia sẻ (chia sẻ vào các đợt quyên góp từ thiện, hoặc mua quà cho người thân,…). Ba mẹ có thể ngồi cùng con thống nhất số tiền cho mỗi phần, và hỗ trợ con cất giữ các khoản chưa dùng đến một cách rõ ràng.

Bên cạnh đó, ba mẹ có thể làm một số điều sau để con tập quản lý tiền:

• Cho con tiền tiêu vặt hàng tuần để con tập kiểm soát chi tiêu. Số tiền này có thể hỏi con xem con cần bao nhiêu và bố mẹ cùng con thống nhất

• Khi có tiền tiêu vặt rồi thì có thể thảo luận với con về các tình huống tài chính con sẽ gặp phải (bạn vay tiền, bạn bán đồ trong lớp, khao các bạn,...)

• Cùng con ghi chép chi tiêu để con nhìn lại xem tiền đã đi đâu.

• Đưa con đi mua sắm với ngân sách cụ thể để con biết cách cân đối khi tiêu tiền. (ví dụ đưa con đi siêu thị với budget 20K để con tự lựa chọn)

10+ tuổi - Tư duy tài chính thực tế hơn

Ở độ tuổi này, nếu như đã được hướng dẫn ở các năm trước, khả năng tư duy tài chính của con đã tốt hơn nhiều. Đến bước cần tư duy tài chính thực tế hơn, ba mẹ có thể tiếp tục cùng con nói chuyện về kế hoạch tài chính và phân chia ra các phần như giai đoạn 6-9 tuổi. Có thể dần dần chi tiết hơn theo mô hình 6 chiếc lọ tài chính nếu con sẵn sàng.

Bên cạnh đó, ba mẹ có thể dùng con tập tư duy tài chính thực tế bằng cách:

• Hướng dẫn con lập kế hoạch tiết kiệm, ví dụ tiết kiệm để mua xe đạp, đồ chơi lớn.

• Giúp con hiểu về lãi suất, gửi tiết kiệm ngân hàng.

• So sánh giá online và offline trước khi mua, giúp con có tư duy mua sắm thông minh.

• Khuyến khích con trải nghiệm kiếm tiền nhỏ như bán đồ handmade, tham gia hội chợ ở trường, thậm chí là tham gia các cuộc thi để “săn” phần thưởng,...

• Thảo luận về tài chính gia đình, để con hiểu tiền kiếm ra từ đâu và vì sao cần tiết kiệm.

  ---

Cá nhân mình, là 1 người mẹ có con vừa bước qua tuổi lên 5, mình lựa chọn trao đổi với con theo hướng này:

Lì xì là một phần quà may mắn mà người lớn dành cho con vào mỗi dịp năm mới. Ông bà, bố mẹ, cô bác tặng con lì xì để mong con may mắn, mạnh khoẻ, cầu chúc những điều tốt đẹp nhất cho con. Mọi người tặng con vì yêu thương và quan tâm đến con.

Với nhà mình, mình coi tiền lì xì là của con, và cả nhà sẽ cùng ngồi tính toán xem có thể làm gì cùng khoản tiền đó.

Con có thể có một phần tiền “tiêu vặt” để tập chi tiêu vào các buổi đi chơi cùng bố mẹ, mua các món con thích.

Một phần tiền lì xì sẽ được dùng để đầu tư (mua vàng, gửi tiết kiệm,... cái đó tính kĩ sau)

Một phần tiền lì xì của con sẽ được dùng để đóng góp cùng hoạt động gia đình (góp quỹ từ thiện, góp vào chuyến đi chơi, góp vào quà cho mọi người trong nhà,... tuỳ con lựa chọn)

Goào

Mình bắt đầu viết bài này với một bộ não đang rối bời với 1001 các thông tin về tài chính, về lì xì, về các lợi ích rồi mối nguy quanh lì xì của con. Sau khi nhìn lại các cuộc nói chuyện, hệ thống lại đầy đủ, mọi thứ lại thật sáng rõ rồi.

Hy vọng bài tổng hợp này của mình có thể hỗ trợ bạn phần nào trong việc “quy hoạch” các phong bao đỏ chót đầu năm này với em bé của bạn. ^^

Nếu có trải nghiệm gì thú vị, hoặc bạn từng có “vụ án” mất tiền lì xì kinh điển nào như mình ngày xưa, đừng quên Reply email này kể mình nghe với nhé! (Hoặc kể cho mình món đồ “vô tri” nhất bạn từng mua bằng tiền lì xì cho mình đỡ thấy cô đơn 😂)

Tình huống “bị bạn đánh” không rơi trúng con mình, mà rơi vào các em bé vô cùng thân thiết với mình:

Một bé bị bạn gập sách lại đánh hai lần liên tiếp trong một tuần, sứt mũi.
Một bé khác, cũng là 2 tuần liên tiếp tay bầm tím, trầy xước, có vết máu.

Người lớn nhìn lại camera thì vừa xót xa, vừa… suýt xoa:

• Con hiền quá.

• Vì bạn ấy không biết đánh lại nên mới bị vậy.

• Cứ không biết phản kháng thế này sau vào lớp 1 dễ bị bắt nạt lắm.

Hai người mẹ này đều rất thân với mình, đều cũng muốn nuôi con không đòn roi. Và cả 2, khi đứng trong tình huống đó đều đặt cho mình những câu hỏi giống nhau:

• Chị vẫn luôn dạy con không bạo lực. Vậy tình huống này, có nên dạy con đánh lại bạn?

• Chị vẫn muốn nuôi con không đòn roi. Nhưng như vậy, có khiến con yếu thế, dễ bị bắt nạt?

Bài viết này sẽ là đúc kết lại quá trình 2 tuần vừa rồi, quanh vấn đề bị bạn đánh, và … đánh lại bạn thì nên hay không?

Câu hỏi đầu tiên: Có nên dạy con đánh lại bạn?

“Con không được làm đau bạn. Nhưng nếu bạn đánh con trước, mẹ cho phép con đánh lại để tự vệ.”

Đấy là câu nói mình thấy lặp đi lặp lại rất nhiều khi tìm hiểu thử trong các cộng đồng làm cha mẹ xoay quanh vấn đề “bị bạn đánh” hoặc “tự vệ”. Và từ câu nói ấy, mình nhận ra có 1 niềm tin, một việc gần như mặc định: Mình tạm gọi đó là niềm tin về việc “ăn miếng trả miếng”.

• Bị đánh → phải đánh lại

• Đánh lại → mới là biết tự vệ

• Không đánh lại → là yếu, là dễ bị bắt nạt

Và từ niềm tin đó, một phản xạ khác được sinh ra:

• Những em bé đánh trả ngay → bố mẹ thấy cực kỳ yên tâm vì biết “sẽ không ai làm gì được con mình”.

• Những em bé đứng im, khóc, hoặc chạy đi → bố mẹ bắt đầu lo lắng “hiền quá dễ bị bắt nạt”.

Cảm giác yên tâm hay lo lắng đó đều hết sức dễ hiểu, dễ cảm thông.

Mình thì … với cái tính hay thích tìm tòi. Trước khi trả lời câu hỏi “có nên dạy con đánh lại bạn”, mình sẽ đặt ra câu hỏi:

Vì sao có bé đánh lại luôn, có bé chạy đi, có bé lại đứng yên và khóc khi gặp tình huống này?

“Bị đánh” là một tình huống nguy hiểm.

Và khi đối diện với nguy hiểm, với thời gian gấp gáp, cơ thể con người không “suy nghĩ” theo kiểu đạo đức. Thay vì suy nghĩ, nó phản ứng.

Có 4 phản ứng sinh tồn cơ bản được “lập trình” sẵn trong cơ thể mỗi con người:

• Fight (Chiến đấu): Đánh lại.

• Flight (Chạy đi): Rời khỏi nguy hiểm.

• Freeze (Đơ ra): Đứng im và khóc.

• Fawn (Xoa dịu): Cười cầu hòa, đưa đồ chơi cho bạn (một dấu hiệu của sự sợ hãi tột độ).

Vấn đề không nằm ở chỗ con chọn phản ứng nào.
Vấn đề nằm ở chỗ: người lớn thường chỉ chấp nhận một phản ứng duy nhất là “đánh lại”, gắn nó với mạnh mẽ, còn các phản ứng khác là mềm yếu. Thực tế, hệ thần kinh của con chỉ đang nỗ lực bảo vệ con theo cách nó được lập trình.

Vì sao người lớn lại thường chỉ chấp nhận 1 phản ứng duy nhất - đánh trả?

Câu hỏi này dẫn mình nghĩ đến những câu chuyện về lịch sử, đến Hội nghị Diên Hồng, nơi các bô lão đồng thanh hô “Đánh” 😂

Là 1 người thích đọc và nghe về lịch sử, mình rất rất ấn tượng với các trận chiến, những chiến thắng để gìn giữ giang sơn, ấm êm bờ cõi của cha ông. Với lịch sử 4000 năm dựng nước và giữ nước, mình nghĩ truyền thống “giặc đến nhà đàn bà cũng đánh” đã khắc sâu trong mã gen của mỗi con dân đất Việt rồi.

Và mình băn khoăn:

Phải đánh trả để bảo vệ quyền lợi, có phải một phần được truyền lại từ những trang sử ấy?

Hmm… Mình không chắc.

Nhưng có một điều mình chắc chắn là cha ông ta không dùng nắm đấm ngay lập tức để giải quyết xung đột. Các cụ sử dụng rất nhiều trí tuệ, với đích đến cuối cùng của mọi trận chiến không phải là để xem ai khỏe hơn, mà là để giành lại sự Độc lập và AN TOÀN cho nhân dân:

• Nhà Trần 3 lần thắng quân Nguyên Mông - đội quân mà “vó ngựa đi đến đâu, cỏ không mọc được tới đó”. Nhà Trần chiến thắng không bởi các trận đánh phòng vệ ngay khi giặc đến. Lần nào cũng là rút khỏi Thăng Long, tránh giao chiến trực diện khi tương quan lực lượng bất lợi, với các chiến dịch “vườn không nhà trống”, phản đòn khi đối phương suy yếu. Không ai nói việc rút khỏi Thăng Long của nhà Trần là yếu mềm, đó là đỉnh cao trí tuệ quân sự.

• Khởi nghĩa Lam Sơn không thắng bằng 1 trận đánh lớn, mà bắt đầu bằng việc rút vào rừng, tránh đối đầu trực diện, tìm sự ủng hộ của nhân dân. Khi sức mình đủ, lòng dân thuận, Lê Lợi mới phản công. Không ai gọi Lê Lợi với nghĩa quân Lam Sơn là yếu, ông là tượng đài về binh nghiệp.

• Chiến thắng Điện Biên, bác Giáp cũng mất nhiều đêm nhìn tương quan lực lượng và ước lượng sức quân mình để chuyển từ “đánh nhanh thắng nhanh” sang “đánh chắc, tiến chắc”. Kéo pháo vào rồi lại kéo pháo ra, thắng được lòng dân, đưa ra chiến lược đào hầm cho pháo,... Tất cả mới tạo nên 1 Điện Biên Phủ lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu. Không ai nói việc kéo pháo ra và tạo trận địa pháo của bác Giáp là yếu, nó thật sự là đỉnh cao của các đỉnh cao quân sự thế kỷ 20.

Đây là 1 bài viết về nuôi dạy con, nên nêu lịch sử dân tộc ra đây thì có vẻ cũng… lạc đề. Tuy nhiên, mình nhận thấy 2 điều từ nhiều ngày nghiền ngẫm lịch sử Việt Nam, liên hệ đến câu chuyện … bị đánh này, đó là:

Cha ông ta không tồn tại suốt 4000 năm nhờ phản xạ “cứ bị đánh là đánh lại”.

Cha ông ta, những người lớn, những vĩ nhân, những thế hệ đi trước đã:

• Đọc tương quan lực lượng

• Tránh đi khi bất lợi

• Nhờ sự giúp đỡ từ nhân dân và bạn bè quốc tế

• Chỉ đánh khi bắt buộc cần thiết, khi có cơ hội với sự chuẩn bị kỹ càng.

Cha ông ta tồn tại nhờ biết lúc nào nên đánh, và rất nhiều lúc, nên tránh.

Và chẳng ai gọi Việt Nam là một dân tộc yếu mềm cả.

Tại sao chúng ta lại lo sợ rằng nếu con không đánh lại bạn, con sẽ trở nên yếu mềm? Phải chăng chúng ta đang nhầm lẫn giữa sự nhẫn nại của trí tuệ và sự nhu nhược của ý chí?

Theo dòng lịch sử ấy, thì câu hỏi tiếp theo nảy lên trong đầu mình là:

Vậy thì… vấn đề với việc đánh lại hay không đánh lại ở đây thực chất là gì?

Khi nghe tin con bị đánh, người lớn chúng ta rơi vào trạng thái hoang mang, bất lực vì không bảo vệ được con. Và rất tự nhiên, ta muốn con “đánh lại” để giải tỏa sự bất lực đó. Nhưng hãy bình tĩnh để thấy: Đánh trả để trả thù (Revenge) rất khác với Đánh trả để thoát thân (Self-defense). Dạy con đánh lại chỉ để “cho bạn biết mặt” vô tình biến con thành một phiên bản bạo lực khác.

Còn với con - chuyện gì thật sự xảy ra?

Còn trong khoảnh khắc bị đánh đó, điều gì xảy ra với con?

Con sợ.
Cơ thể con bật phản ứng sinh tồn. (Với những em bé trong bài này, phản ứng đó là freeze - đứng im và khóc.)

Con có giận bạn không? Có.
Con có muốn bạn “bị phạt”, “chịu tội” không? Cũng có thể.

Nhưng có một điều mình tin khá chắc:

Điều con cần nhất trong khoảnh khắc đó không phải sự trả đũa, mà là cảm giác an toàn.

Và đây là câu hỏi cuối cùng dòng suy nghĩ dẫn mình đến:

Có lẽ, trước khi trả lời câu hỏi

“Có nên dạy con đánh lại hay không?”

chúng ta cần thành thật với nhau ở một câu hỏi đi trước đó:

Quyết định “đánh hay không đánh” này đang phục vụ cho nhu cầu được an toàn của con hay cho sự bớt lo của người lớn?

Nếu là nhu cầu được an toàn của con, thì không nhất thiết là “đánh trả”. Chúng ta có rất nhiều cách khác

Còn nếu là cho sự bớt lo của người lớn thì … một em bé biết vung tay đánh lại sẽ khiến bạn bớt lo hơn, hay một em bé có nội lực mạnh mẽ sẽ khiến niềm tin của bạn vững chắc hơn?

Vậy nếu không dạy con đánh lại, thì con cần được dạy gì?

Hehe, đây là 1 phần mình rất thích. Giải pháp cho vấn đề!

Mình có 1 niềm tin không lung lay:

Đa số các vấn đề hành vi, những rắc rối hàng ngày của trẻ có thể được giải quyết êm đẹp TRƯỚC KHI hành vi đó xảy ra. Nghĩa là chuẩn bị những kỹ năng, luyện tập các tình huống, và trò chuyện trước những điều có thể phát sinh.

Và ở sự tình lần này, bộ kỹ năng mà mình nghĩ ba mẹ có thể rèn luyện cho con để tránh khỏi việc bị bạn đánh là:

• Chọn bạn mà chơi

• Biết rời đi khi có nguy hiểm (rút lui chiến lược)

• Biết lên tiếng khi bị đau (tự vệ không bạo lực)

• Biết tìm người hỗ trợ

• Biết rằng mình không có lỗi, mình xứng đáng được bảo vệ

1. Kỹ năng đầu tiên: chọn bạn mà chơi

Nghe thì có vẻ lớn, nhưng thật ra đây là một kỹ năng hết sức cơ bản. Việc “chọn bạn” này không phải là “đánh giá đạo đức” hay nhìn học lực bạn nào cao thì mình chơi, nhìn nhà bạn nào có điều kiện thì mình tiếp cận.

Chọn bạn mà chơi ở đây là giúp con nhận diện cảm xúc của chính mình khi ở cạnh người khác và từ đó thiết lập ranh giới phù hợp.

• Bạn nào đem lại cho con cảm giác thoải mái khi ở cạnh → con hãy tiếp tục chơi cùng

• Bạn nào tôn trọng các quy định và giới hạn của con → con hãy tiếp tục kết thân

• Bạn nào trêu đùa khi con thể hiện rằng con không thích → hãy cân nhắc mối quan hệ đó

• Bạn nào mang đến cho con cảm giác khó chịu, không được yêu thương và tôn trọng → hãy dừng lại

Bố mẹ có thể bắt đầu bằng việc hỏi con những câu hỏi sau mỗi ngày.

• Hôm nay ở lớp con chơi cùng bạn nào thế? Khi chơi cùng bạn thì con cảm thấy thế nào?

• Có lúc nào ở lớp con cảm thấy không thoải mái không? Đó là lúc nào? Với bạn nào?

Từ đó, bố mẹ có thể nói với con: Con có quyền lựa chọn ở cạnh những ai con cảm thấy an toàn;

• con có quyền không chơi với người làm con không thoải mái

• con có quyền tránh xa người hay vượt ranh giới

• con không cần tỏ ra “ngoan” hay “hoà đồng” bằng cách chịu đựng

2. Kỹ năng thứ hai: biết rời đi khi có nguy hiểm (Rút lui chiến lược)

Với người lớn, rời khỏi một tình huống nguy hiểm đôi khi vẫn là 1 kỹ năng phải học. Với trẻ nhỏ, điều đó càng cần được truyền đạt rõ ràng và nhất quán.

Cách mình áp dụng để hướng dẫn con cũng là thông qua chơi và các tình huống giả định:

• Chúng mình cùng thử chơi giả vờ nhé. Giờ thử tưởng tượng mẹ là bạn A, nếu con đang chơi, mẹ muốn giật đồ chơi của con thì con làm thế nào?

• Nếu đi ra ngoài, có 1 anh lớn cứ khua khoắng tay chân có thể va vào con thì con sẽ làm thế nào?

Rời đi khi có nguy hiểm là hành động thông minh nhất để bảo vệ bản thân, không phải là hèn nhát.

3. Kỹ năng thứ ba: biết lên tiếng khi bị đau

Sau khi luyện tập biết chọn bạn mà chơi, biết rời đi khi thấy có yếu tố nguy hiểm, cũng không tránh khỏi được các tình huống các bạn tranh đồ chơi của nhau, rồi không ai chịu ai và kết quả là cầm đồ chơi … đánh nhau. Lúc đấy làm thế nào???

Khi lời nói chưa đủ trọng lượng để bạn dừng lại, mình dạy con cách tự vệ không bạo lực.

Thay vì dạy con vung tay đánh vào mặt bạn (một hành động tấn công), mình dạy con dùng sức mạnh thể chất để NGĂN CHẶN:

• Né: Để cú đánh của bạn rơi vào khoảng không.

• Chặn: Dùng hai tay giữ chặt tay bạn hoặc đẩy ra dứt khoát.

• Hét lớn: “Dừng lại! Bạn làm tớ đau!”.

Hãy để ý sự khác biệt:

• Đánh lại là tấn công bạn. Còn Né, Chặn và Đẩy là để thiết lập một bức tường ngăn bạn không thể tiếp tục làm đau mình.

• Tiếng hét có quyền năng hơn nắm đấm vì nó báo động cho cả môi trường xung quanh.

Đó mới là ý nghĩa thực sự của tự vệ: Dùng sức mạnh để dừng bạo lực lại, chứ không phải để tạo ra thêm bạo lực.

4. Kỹ năng thứ tư: biết tìm người lớn hỗ trợ

Mình xin nhấn mạnh, với trẻ mầm non, tìm sự hỗ trợ từ người lớn là một kỹ năng sinh tồn, không phải là mách lẻo.

Với trẻ mầm non, với mục tiêu lớn nhất là sự an toàn cho con, người lớn (cô giáo, bố mẹ, ông bà,...) chính là tuyến phòng vệ cuối cùng của con.

Nếu con đã chọn bạn mà chơi, đã thử rời đi khi có nguy hiểm, đã biết lên tiếng khi bị đau mà tình huống vẫn tiếp diễn. Con cần và bắt buộc chạy đi tìm người lớn hỗ trợ. Rất nhiều tình huống con không thể tự xử lý tại độ tuổi này, việc có 1 người lớn đảm nhiệm công việc xử lý đó, giữ an toàn cho con là hoàn toàn phù hợp.

Bạn có thể thử hướng dẫn con:

• Nếu bị đau và đã báo bạn dừng lại nhưng bạn không dừng, con có thể làm gì tiếp theo nhỉ? Con gọi cô A hay cô B?

5. Và điều quan trọng nhất: biết rằng mình không có lỗi

Con không có lỗi khi chưa có khả năng đánh lại bạn.

Con cũng không có lỗi khi là người bị bạn … đánh.

Con cũng chẳng có lỗi khi khóc hoặc tìm người lớn hỗ trợ.

Mình từng được nghe các câu chuyện các em bé bị đánh nhưng chẳng buồn kể, chẳng dám nói với bố mẹ, gia đình hay thầy cô vì sợ bị … mắng, sợ bị quát vì “sao như thế mà chẳng biết đánh lại?”.

Con không có lỗi khi tử tế và hiền lành, cũng chẳng có tội khi phản ứng phòng vệ bản năng của con là Freeze - đơ ra và khóc.

Con cần được hiểu, được hướng dẫn những kỹ năng phòng tránh, và được bảo vệ khi bị mất đi sự an toàn.

À… còn nếu đã dạy con tất cả những điều trên nhưng tình huống không mong muốn vẫn xảy ra, con vẫn bị bạn đánh, và con vẫn khóc, thì sao?

Mẹ liên hệ trực tiếp và làm việc với cô giáo và nhà trường. Khi sự an toàn của 1 đứa trẻ không được đảm bảo, đó không phải vấn đề của con, nó là vấn đề của môi trường xung quanh.

Quay lại câu hỏi ban đầu

Vậy, có nên dạy con đánh lại không?

Mình không tin vào những câu trả lời tuyệt đối, nhưng mình tin vào điều này:

Khi mục tiêu là an toàn, thì đánh lại không còn là lựa chọn mặc định. Nó chỉ là một khả năng rất nhỏ trong rất nhiều khả năng khác.

Và với trẻ mầm non, phần lớn thời gian, sự an toàn đến từ:

• Lựa chọn bạn bè và môi trường an toàn

• Chủ động tránh và rời đi khi có nguy hiểm

• Lên tiếng khi mình bị đau

• Luôn biết rằng khi cần được hỗ trợ, mình luôn có 1 người lớn mạnh mẽ và vững chãi, an toàn đứng sau.

Dạy con đánh lại có thể làm cha mẹ bớt lo lúc ấy, nhưng nó vô tình cài đặt vào đầu trẻ một thông điệp nguy hiểm:

Sức mạnh cơ bắp là ngôn ngữ duy nhất để giải quyết vấn đề.

Mục tiêu của chúng ta không phải là biến con thành một ‘chiến binh’ luôn sẵn sàng nắm đấm, mà là một đứa trẻ có ‘nội lực’ để không ai dám xâm phạm, và có đủ ‘trí tuệ’ để biết rằng bạo lực là sự thất bại của ngôn từ.

Để đồng hành cùng nhau sát sao hơn trên hành trình nuôi dạy con một cách thấu hiểu, tự tin, gắn kết, mình tin, các chương trình của mình có thể giúp bạn:

• 28 ngày Mẹ nói - Con nghe

• Hiểu con trước khi con biết nói

Bạn cũng có thể tham gia cộng đồng trên Facebook của mình ở group Kỷ luật thích cực, và subscribe bản tin này để theo dõi những chia sẻ tiếp theo từ mình nhé.

Thương mến,

Cẩm Tú

Kỷ luật thích cực

• “Hồi con em 2 tuổi, đi học mà chiều nào về cũng nghe cô nhắc nhở con đánh với cào bạn. Làm quen được hết phụ huynh trong lớp vì… mỗi hôm xin lỗi một bạn”.

• “Huhu chị ơi con em nó cứ như con…. 🐶 í. Sểnh ra là cắn :((. Đau ơi là đau mà nói nhẹ không được, quát mãi cũng không được… 🙁”.

• “Ui mỗi lần đón con là một lần em hồi hộp nơm nớp, không biết hôm nay con gây gổ với bạn nào. Hôm nào mà trộm vía cô không nhắc gì, là eo ơi tình cảm mẹ con đi lên hẳn”.

Các câu chuyện phải nói là … vừa cười vừa mếu 🙂. Giờ nói tâm sự với nhau thì cười, chứ lúc đó thì các mẹ đúng là mặt méo xệch vì không biết phải làm sao.

Mình thì trộm vía, chưa phải đi xin lỗi phụ huynh khác bao giờ. Tuy nhiên, mình hiểu cảm xúc và những suy nghĩ của các ba mẹ trong những tâm sự đó. Đã kinh qua tư vấn không ít các trường hợp măng non đánh/cắn/cào bạn, mình có thể túm lại được phần nào những nỗi lo của ba mẹ qua hành vi ấy.

Con đánh bạn, nhưng ba mẹ là người lo, là người đi xin lỗi, là người… nhộn lên tìm những phương án giải quyết.

Và đó… chính là mạch cảm hứng của bài viết hôm nay.

1. Vì sao trẻ mầm non hay đánh nhau?

Nếu bạn đã đọc newsletter của mình từ trước, chắc hẳn bạn nhớ hình ảnh mà mình dùng rất nhiều: Hình ảnh chiếc xe đua có bộ phanh xe đạp.

Trẻ nhỏ có một bộ não với phần hạch hạnh nhân (chịu trách nhiệm cho các cảm xúc và phản xạ bản năng) cực kỳ nhanh nhạy, song song với đó là một thuỳ não trước trán (vùng chịu trách nhiệm cho các hoạt động bậc cao, cần tư duy nhiều hơn của con người như việc tư duy logic, giải quyết vấn đề, chuyển hóa cảm xúc,...) đang trong quá trình “xây dựng và hoàn thiện”.

Cảm xúc của con thì chạy nhanh như xe đua F1
Lý trí, khả năng kiềm chế của con thì có khả năng giảm tốc như phanh xe đạp Thống Nhất

Cảm xúc thì chạy nhanh, lý trí thì còn chập chững.

Mỗi khi có một món đồ chơi cả 2 bạn cùng thích, con sẽ cố gắng thật nhanh để giành được món đồ đó. Nếu không giành được, một cảm xúc tức giận bùng lên, chiếc xe đua tức giận tăng tốc lên 200km/h chỉ trong vài giây, phanh xe đạp Thống Nhất muốn “hãm” cảm xúc đó lại nhưng … bất lực. Khói xì ra, và … tay xinh lại đập vào người bạn rồi…

Sự lệch pha về tốc độ, mức độ phát triển đó là lý giải dễ hiểu nhất, ngắn gọn nhất về những hành vi đánh/cắn/cào,... đầy hung hăng của tuổi lên 2, lên 3, thậm chí lên 4.

Và… hãy tưởng tượng ở lớp mầm non, trong không gian vài chục mét vuông, có 20, thậm chí 30 cái xe đua với chiếc phanh “cà tàng” chạy vun vút mỗi ngày…

Va chạm là điều không thể tránh khỏi.

Đa số những ca va chạm đó ở lớp học mầm non đều thường gặp, đều thể hiện sự phát triển bình thường, và rất “đúng chuẩn” với độ tuổi các con.

Vì các hành vi đó là …. bình thường và đúng chuẩn, điều đó dẫn mình đến câu hỏi tiếp theo

2. Vì sao phụ huynh lại hay cuống quýt xin lỗi thay con sau 1 hành vi rất bình thường ấy?

Đầu tiên mình cần chia sẻ, với góc nhìn của mình, việc ba mẹ xin lỗi thay con ở độ tuổi này không sai.

Dù việc lỡ tay đánh/cào/cắn bạn là một hành vi hoàn toàn bình thường với sự phát triển của con ở tầm tuổi đó, việc làm người khác đau vẫn là không chấp nhận được.

Nhưng vì sao người xin lỗi lại là BA MẸ?

(1) Vì xấu hổ

Xấu hổ, ái ngại, bối rối chắc chắn là những cảm xúc người mẹ nào có con từng tác động vật lý lên bạn đều trải qua.

Xấu hổ vì con mình đã làm một điều không nên làm.

Xấu hổ vì con làm đau bạn.

Xấu hổ vì … rõ ràng mình đã dặn không được làm vậy rồi mà con vẫn làm.

Xấu hổ trước ánh mắt của cô và phụ huynh khác.

Xấu hổ là một cảm giác … tương đối đau.

(2) Vì sợ hãi và lo lắng

Đi sau sự xấu hổ là 1001 nỗi lo…

Lo rằng mọi người sẽ nhìn nhận và đánh giá con là em bé “đầu gấu”, “phá phách”

Lo rằng người khác nhìn vào sẽ bảo mình “không biết dạy con”

Lo nhất là “Bé tí mà đã hơi tí là đánh bạn thế này, lớn lên sẽ thành người như nào?”

Con lỡ đánh bạn 1 lần thì còn có thể bình tĩnh, chứ đến lần 2, lần 3,... mẹ nào cũng như ngồi trên đống lửa.

(3) Vì con KHÔNG CHỊU nói xin lỗi

Việc yêu cầu một em bé 2-3 tuổi xin lỗi ngay gần như là một nhiệm vụ bất khả thi. Trong quá trình cố gắng yêu cầu, ép buộc con nói ra từ “xin lỗi”, bạn có thể nhận ra:

• Con nhắc lại lời mẹ nói như 1 cái máy, và không hiểu “lỗi” ở đây là gì, và con “xin” cái gì? (Mình đã từng nghe câu “con xin lỗi” và tò mò hỏi lại “con xin lỗi gì thế”. Câu trả lời là “con không biết” 😂 ôii tức điênnn).

• Con nói với tone giọng lí nhí, không thể nghe được.

• Hoặc trong một tình huống khác, con nhất định quay đi không làm theo, khiến mẹ càng ngày càng tức.

Và đã xấu hổ, đã lo lắng rồi, còn thêm một em bé nhất quyết không hợp tác hoặc hợp tác “cho xong” nữa thì tức điên. Trong những hoàn cảnh đó, để cho nhanh chóng và đỡ phiền người khác, mẹ xin lỗi thay như một cách làm mẫu cho con.

3. Có phải điều làm bạn lo lắng không phải cú đánh hôm nay… mà là tương lai của con mai sau?

Thú thật, mình hay trêu các mẹ là những bà thầy bói đỉnh nhất quả đất.

Lý do: mẹ có thể nhìn hành vi của con 3 tuổi và “tiên đoán” được luôn con người của 20-30 năm sau đó.

Bói toán… là mê tín đấy. Không nên không nên =))

Và khoa học thì lại kể một câu chuyện rất khác.

Không có bằng chứng cho thấy hành vi đánh bạn ở tuổi 2–3 là dấu hiệu dự báo một tương lai bạo lực.

Các nghiên cứu theo dõi trẻ trong nhiều năm liên tục đều chỉ ra:

• 2-3 tuổi là đỉnh điểm của các hành vi hung hăng (đánh, cắn, cào, cấu,...) → đây là giai đoạn phát triển sinh học bình thường, không phải tính cách.

• 4-5 tuổi: hành vi hung hăng có xu hướng giảm một cách tự nhiên

• 6-7 tuổi: vùng chịu trách nhiệm kiềm chế và tư duy phát triển tốt hơn, con có thể điều tiết tốt hơn

Đa số các em bé sẽ giảm dần hành vi hung hăng theo thời gian. Một nhóm nhỏ có thể duy trì mức hung hăng cao nhưng nhưng nghiên cứu cho thấy điều này liên quan đến môi trường, cách nuôi dạy và áp lực gia đình, không phải từ cú đánh tuổi lên 3.

Nói một cách dễ hiểu:

Hành vi đánh ở tuổi mầm non đa phần không khiến con trở thành một em bé “đầu gấu”, nhưng cách người lớn phản ứng có thể làm con mất kỹ năng điều tiết cảm xúc.

Tới đây, mình nghĩ, câu hỏi nên chuyển từ:

“Làm sao để con ngừng đánh bạn?”
→ thành:
“Sau mỗi lần con lỡ tay đánh bạn, mình muốn dạy con điều gì? Kỹ năng điều tiết cảm xúc hay nỗi sợ hãi vì làm sai?”

4. Thay vì chỉ xin lỗi thay con, ba mẹ có thể làm gì?

Một lần nữa, từ góc nhìn của mình, việc xin lỗi thay con là một hành động ba mẹ nên làm để làm mẫu.

Nhưng sau lời xin lỗi, điều quan trọng nhất là dạy con kỹ năng.

Kỹ năng có thể dạy ở đây là gì?

1. Hiểu và gọi tên cảm xúc

• “Mẹ đoán lúc đó con tức giận lắm”

• “Khó chịu nhỉ, đồ chơi mình thích mà bạn lại chơi mất”

• “Lúc đó vui quá ha, vui quá nên con lỡ tay làm đau bạn”

2. Dạy kỹ năng thay thế, thay vì chỉ nói “không được đánh”

• “Làm đau bạn là không được, nhất quyết không được nhé con”

• “Nếu con thích đồ chơi đó quá, con có thể bảo bạn “Cho tớ chơi cùng nhé””

• “Nếu con đang chơi mà bạn muốn lấy, con có thể bảo “Bạn chờ tớ chơi xong nhé, mình chia sẻ nhé”. Hoặc, con có thể nói to “Của tớ mà””.

3. Dạy con làm lành với bạn sau xung đột

Cá nhân mình thấy, đây là kỹ năng quan trọng nhất. Thay vì chỉ xin lỗi, hãy cùng con nghĩ ra các cách để làm lành và bù đắp cho bạn. Hãy hướng dẫn con:

• Xin lỗi khi đã bình tĩnh

• Xoa chỗ đau cho bạn

• Xây lại đồ chơi cho bạn

Lỗi lầm thì không tránh được ở tuổi này, nhưng cách sửa lỗi, cách làm lành sẽ là điều quan trọng.

• Nhờ sự hỗ trợ của cô giáo

  Bạn có thể nhờ cô để ý con và có gì nhẹ nhàng chia sẻ với mẹ.
  Cũng có thể chia sẻ với cô là mẹ đang hướng dẫn con làm lành với bạn để cô hỗ trợ con thêm trên lớp.

Có một điều mình tin lắm, tin hơn tất cả các nghiên cứu, đó là:

• Không có em bé nào muốn thành người xấu.

• Không có em bé nào muốn làm mẹ buồn

Nếu bạn đang ở giai đoạn xấu hổ, bối rối, bất an, tự trách…Mình muốn bạn biết:

Bạn không đơn độc.
Con bạn không hư.
Và cả hai mẹ con đều đang cố gắng học cùng nhau mỗi ngày.

Để đồng hành cùng nhau sát sao hơn trên hành trình nuôi dạy con một cách thấu hiểu, tự tin, gắn kết, mình tin, các chương trình của mình có thể giúp bạn:

• 28 ngày Mẹ nói - Con nghe

• Hiểu con trước khi con biết nói

Bạn cũng có thể tham gia cộng đồng trên Facebook của mình ở group Kỷ luật thích cực, và subscribe bản tin này để theo dõi những chia sẻ tiếp theo từ mình nhé.

Subscribe now

Thương mến,

Cẩm Tú

Kỷ luật thích cực

Vâng, mình nói là mơ vì chắc chắn nó chỉ có trong mơ.

Còn thực tế buổi đi-chơi-chung đó sẽ như này:

• 15 phút đầu tiên, bố mẹ ra sức hò reo: “chào bạn đi con, chơi cùng bạn đi con”, còn hai bạn nhỏ thì… mỗi người một góc, mỗi người tự dựng cho mình một thế giới riêng. Không ai thèm quan tâm đến ai.

• 15 phút tiếp theo, con bắt đầu ngó nghiêng sang bạn, còn bố mẹ thì lại nhìn nhau: “đấy đấy, ra đến nơi là ngại, phải để từ từ cho làm quen…”.

• 15 phút sau nữa, bắt đầu có dấu hiệu chơi được cùng nhau. Bố mẹ tủm tỉm: “đấy, bắt nhịp được rồi đấy”. Hai bạn nhỏ thì lân la đến gần nhau hơn, tay chạm vào thứ này thứ kia gần chỗ bạn một cách đầy thăm dò.

Và rồi, từ phút thứ 45 trở đi:
“Ọaaaaaaa!”
“Con ơiiii!”
“Của con màaaaa!”
“Từ từ đã con ơiiii!”

Những tiếng la thất thanh khi cả hai đứa bắt đầu giằng, giật, ném, hoặc vung tay vào nhau khi cùng thích một món.

Những buổi hẹn hò chơi chung của trẻ 2–3 tuổi, nếu để các con tự nhiên, 90% sẽ thành… một trận chiến thực thụ. Không có lịch sự, không có nhường nhịn. Chỉ có: “Con thích cái này. Con muốn cái này. Con sẽ lấy cái này.”

Và chuyện đánh bạn, cắn bạn, xô đẩy bạn vì một món đồ chơi… là điều diễn ra … bình thường như cân đường hộp sữa.

Vì sao các em bé lại giành giật, ném, cắn, đánh nhau?

Mình nghĩ có ba nguyên nhân lớn, mà nếu hiểu ba điều này, bạn sẽ không còn hoảng khi thấy con “tác động vật lý” vào bạn khác.

1. Vì cảm xúc của con chạy nhanh như xe đua, còn khả năng kiềm chế thì như phanh xe đạp

Cách lý giải mình thấy dễ hiểu nhất với hành vi này, ở giai đoạn này, là hình ảnh chiếc xe đua với phanh xe đạp.

Trẻ nhỏ có một bộ não với phần hạch hạnh nhân (chịu trách nhiệm cho các cảm xúc và phản xạ bản năng) cực kỳ nhanh nhạy, song song với đó là một thuỳ não trước trán (vùng chịu trách nhiệm cho các hoạt động bậc cao, cần tư duy nhiều hơn của con người như việc tư duy logic, giải quyết vấn đề, chuyển hoá cảm xúc,...) đang trong quá trình “xây dựng và hoàn thiện”.

Nói ngắn gọn: cảm xúc thì chạy nhanh, lý trí thì còn chập chững.

Cảm xúc thì tốc độ như chiếc xe đua

Còn lí trí, tư duy, khả năng kiểm soát thì như … phanh xe đạp.

Tốc độ phát triển và xử lý của 2 bên đang chênh lệch nhau rất lớn.

Xe thì lao. Phanh thì yếu.

Sự chênh lệch về tốc độ xử lý giữa hai vùng não ấy chính là lý do khiến nhiều hành vi “tự phát” của trẻ trông như là cố ý, trong khi thực ra đó là hệ quả của não bộ đang phát triển.

Để đọc thêm về hình ảnh đó, bạn có thể xem ở đây

Chơi với mẹ - một chiếc xe đua đã đủ để bôm bốp vào mặt mẹ.

Ở khu vui chơi - hai chiếc xe đua mất phanh cùng lao đến một món đồ → va chạm là điều tất yếu.

Ở lớp mầm non - hai mươi chiếc xe đua mất phanh cùng chạy trong một căn phòng 30m² → ôi không cả dám nghĩ.

Ở tuổi này, các hành động hung hăng không phải tính xấu, cũng không phải con cố ý.
Tất cả vì cảm xúc và khả năng kiểm soát của con đang không “cùng pha”.

2. Vì con chưa hiểu và chưa có khái niệm “chơi chung”

Thực tế, ở độ tuổi lên 3, trẻ vẫn đang ở giai đoạn “egocentric” - thế giới của con xoay quanh 1 trục duy nhất: Chính là con.

Đồ đang ở trước mặt con → nó là của con.
Đồ con đang thích → đừng ai mong có thể chạm vào..

Khái niệm “đến lượt”, “chia sẻ”, “hợp tác”… phải đến gần 4 tuổi con mới bắt đầu hình dung được … và còn lâu mới làm được.

3. Vì khả năng giao tiếp bằng lời nói của con còn hạn chế, vậy nên con dùng ngôn ngữ cơ thể để “nói hộ”

Chỉ cần dành 15 phút “phân bua”, làm cảnh sát đảm bảo trật tự cho 1 buổi chơi chung, bạn sẽ nhận ra việc chơi chung tưởng đơn giản nhưng thực ra là tổng hợp của rất nhiều kỹ năng giao tiếp phức tạp:

• biết bắt chuyện

• biết xin mượn

• biết hỏi xin chơi cùng

• biết từ chối khi không thích

• biết chờ đến lượt

• biết gọi người lớn hỗ trợ

• biết thương lượng, thoả thuận

Trong khi tất cả những kỹ năng này… trẻ 2-3 tuổi đều chưa làm được.

Thế nên, khi không nói được bằng lời, con sẽ nói bằng tay chân.

Đẩy, giật, hất tay, đánh, cắn,... tất cả đều là một dạng ngôn ngữ cơ thể, không phải hành vi hung hăng theo nghĩa “tấn công”.

Một số trẻ còn nhầm lẫn “đánh nhẹ” là cách… rủ chơi (đặc biệt là bé trai).
Một số trẻ thì thích bạn quá → hưng phấn quá → ôm siết mạnh → bạn tưởng bị đánh.

Những quan sát kéo dài hơn 10 năm của Harvard Preschool Project cho thấy một điều rất rõ: những đứa trẻ chưa có nhiều vốn từ để diễn đạt thường xảy ra xung đột gấp ba lần những bạn nói được nhiều hơn. Không phải vì bản tính các con “hung hăng hơn” hay “xấu tính hơn”, mà vì đơn giản… con không biết phải nói gì. Và khi miệng chưa nói ra được mong muốn hay sự khó chịu, cơ thể sẽ nói thay: đẩy bạn một cái, giật món đồ lại, hất tay bạn ra, hay đôi khi là một cú đánh rất nhanh để “giữ cái của mình”.

Hoặc như các cụ hay có câu “mồm miệng đỡ chân tay” - 3 tuổi, “mồm miệng” chưa đỡ được gì, chân tay đành … gánh hết.

Vậy… làm gì khi 2 chiếc xe đua “var” nhau???

Khung cảnh thường thấy sẽ là:

Hai đứa trẻ “var” nhau, sau đó đứa bị đánh thì khóc, đứa còn lại thì đơ ra.

Còn người lớn thì: lao tới rất nhanh, tách hai bé ra, ôm đứa đang khóc, nhìn đứa còn lại với ánh mắt nghiêm khắc, yêu cầu phải xin lỗi ngay lập tức, thậm chí có khi đánh nhẹ vào tay để “cho chừa”. Đó là phản ứng tự nhiên của hầu hết chúng ta, vừa để bảo vệ đứa bị đau, vừa vì sợ người khác nghĩ mình không biết dạy con.

Mình hoàn toàn ủng hộ việc cần bảo vệ em bé bị bạn làm đau.

Nhưng nếu để ý kỹ, bạn sẽ thấy một sự thật ít ai nói ra:
ở khoảnh khắc lộn xộn đó, cả hai đứa trẻ đều đang hoảng.

Bé bị đau hoảng vì bị tấn công bất ngờ.
Còn bé lỡ đánh bạn cũng hoảng chẳng kém - vì chính con cũng không hiểu tại sao tay mình lại “đi nhanh hơn não”, tại sao bạn khóc, tại sao người lớn bỗng trở nên nghiêm nghị như vậy.

Và mình luôn tin rằng ở giây phút đó, điều hai đứa trẻ cần không phải là phán xét hay ai đúng ai sai, mà là một người lớn đứng bên cạnh thật vững, thật bình tĩnh, để nói với mỗi đứa: “Mẹ ở đây. Không sao hết. Mình cùng từ từ xử lý nhé”

Cả hai đứa nhỏ ấy - một đứa đau, một đứa sợ - đều xứng đáng có một người lớn trấn an.
Cả hai đều cần được hướng dẫn cách làm khác đi, chứ không phải gắn vào người một cái nhãn “hư”.

Thế thì làm thế nào?

Trong khoảnh khắc hai chiếc xe đua “var” vào nhau, mình luôn hình dung một cách xử lý lý tưởng như thế này.

Đầu tiên: Hãy nhanh chóng, nhẹ nhàng và kiên quyết tách 2 bạn nhỏ ra (không phải giật phắt, mà là một động tác dứt khoát nhưng nhẹ nhàng).

Sau đó nhẹ nhàng thủ thỉ với từng bạn:

Với bé bị đau:

• “Con đau chỗ nào? Để mẹ xem nhé.”

• “Mẹ ở đây rồi, không sao đâu.”

Với bé làm đau bạn:

• “Mẹ ở đây rồi.”

• “Con có 1 cảm xúc to đùng, tay con giơ lên nhanh quá, bạn khóc rồi.”

• “Chúng mình sẽ học cách để không làm đau bạn ở các lần sau. Bây giờ thì con bình tĩnh nhé, mẹ ở đây rồi”

Tiếp theo,

Với bạn bị đau:

• Con đang chơi, bạn làm con đau

• Mẹ nghĩ là bạn thích quá mà chưa biết làm thế nào để xin con chơi cùng. Bạn không cố ý làm con đau đâu.

• Bạn đang học con ạ. Nếu là con thì con nghĩ có thể xin chơi cùng thế nào?

Với bạn làm đau:

• Con muốn chơi, con không biết xin như nào, con làm bạn đau.

• Mẹ hiểu là con thích quá, và mình sẽ xin chơi cùng bằng lời nói con nhé.

• Làm đau bạn là không được phép.

• Mẹ và con cùng ra xin lỗi và xoa giúp bạn đỡ đau nhé!

• Chúng mình cùng tập dùng lời nói để xin nhé

Và sau đó:

• “Con xoa nhẹ cho bạn nhé?”

• “Mình nói ‘Bạn ơi cho mình xin lỗi’ nhé.”

• “Mình đặt đồ chơi lại cho bạn trước đã nhé.”

Bạn có thể thấy mình nói hơi nhiều.
Nhưng mỗi câu ở đó đều có lý do.

Chúng giữ an toàn cho hai bạn nhỏ.
Chúng đặt tên cho cảm xúc mà trẻ còn chưa biết nói ra.
Chúng giữ giới hạn rõ ràng: Không được làm đau người khác

Đồng thời, chúng cũng không gắn lên con cái nhãn “hư”.
Và quan trọng nhất, chúng đưa cho con một lối thoát, một cách làm tốt hơn cho lần sau.

Khoảnh khắc này không phải là lúc để phạt hay nạt.
Đây là một cơ hội - cơ hội để mẹ con gần nhau hơn, hiểu nhau hơn, và cùng học những bài học đầu tiên về hợp tác, giao tiếp và sửa sai.
Những bài học mà cả cuộc đời con sẽ cần.

—---

Nuôi con tuổi này đúng là giữ tay lái xe đua với bộ phanh xe đạp. Nhưng nếu mình học cùng con cách phanh, cách cua, cách dừng đúng lúc – thì mỗi cú ‘va’ lại là một bài học để cả mẹ và con lái vững hơn.

Và mẹ cũng học.
Học để bình tĩnh trước hỗn loạn.

Học để đứng cạnh con thay vì đứng đối diện con.
Học để nói những câu ngắn thôi, nhưng đủ ấm để con dựa vào.

Con không phải chiếc xe hỏng. Con chỉ đang học lái, và mẹ cũng vậy.

Nếu bạn cũng từng lúng túng khi con “đánh bạn”, và muốn có thêm vài câu nói ngắn gọn nhưng đủ ấm áp và kiên định để nói với con, nhắn mình để mình gửi bạn các mẫu câu, nhé ^^

Chia sẻ bài viết này và nhắn tin cho mình, để mình gửi bạn file đó nha ^^

Để đồng hành cùng nhau sát sao hơn trên hành trình nuôi dạy con một cách thấu hiểu, tự tin, gắn kết, mình tin, các chương trình của mình có thể giúp bạn:

• 28 ngày Mẹ nói - Con nghe

• Hiểu con trước khi con biết nói

Bạn cũng có thể tham gia cộng đồng trên Facebook của mình ở group Kỷ luật thích cực, và subscribe bản tin này để theo dõi những chia sẻ tiếp theo từ mình nhé.

Subscribe now

Thương mến,

Cẩm Tú

Kỷ luật thích cực

Mẹ thì nhẹ nhàng, thủ thỉ: “Tay xinh để yêu, để ôm, để nắm tay em nhé. Tay xinh không dùng để đánh mẹ đâu”

5 phút sau: Tay xinh bôm bốp trên mặt mẹ.

Con thì ngơ ngác, hồn nhiên vô số tội.

Mẹ thì sững sờ, nóng máu, rồi một nghìn câu hỏi “Vì sao” hiện lên trong đầu.

“Đánh mẹ” - hành vi quen thuộc đến bất ngờ

“Đánh mẹ” là 1 hành vi rất rất rất thường gặp của các em bé độ tuổi lên 2, lên 3. Mình gặp 9 mẹ thì 10 mẹ than rằng “Con em cứ bôm bốp vào mặt em ấy” (người thứ 10 là mình). Tuần vừa rồi, không chỉ một, mà ít nhất phải 5 người chị em của mình đã bức bối, tức tối, than thở, nức nở, rồi thở dài cái thượt với vấn đề trên.

Có rất rất rất nhiều lý do dẫn đến hành vi đánh của bé. Và… cho dù gây nên nhiều phiền toái và khá là đau, hành vi này thực chất là một hành vi rất bình thường và “đúng chuẩn” của các măng non này.

“Đánh mẹ” mà bình thường và… đúng chuẩn?

Ủa? Đánh mẹ, đánh bố, đánh bạn mà lại bình thường và “đúng chuẩn”???

Nghe vô lý, nhưng kỳ thực lại vô cùng hợp lý, bởi:

• Bình thường với lứa tuổi của con

• Chuẩn đét với hệ thần kinh non nớt đang phát triển

Trẻ nhỏ có một bộ não với phần hạch hạnh nhân (chịu trách nhiệm cho các cảm xúc và phản xạ bản năng) cực kỳ nhanh nhạy, song song với đó là một thuỳ não trước trán (vùng chịu trách nhiệm cho các hoạt động bậc cao, cần tư duy nhiều hơn của con người như việc tư duy logic, giải quyết vấn đề, chuyển hoá cảm xúc,...) đang trong quá trình “xây dựng và hoàn thiện”.

Nói ngắn gọn: cảm xúc thì chạy nhanh, lý trí thì còn chập chững.

Cảm xúc thì tốc độ như chiếc xe đua

Còn lí trí, tư duy, khả năng kiểm soát thì như … phanh xe đạp.

Tốc độ phát triển và xử lý của 2 bên đang chênh lệch nhau rất lớn.

Xe thì lao. Phanh thì yếu.

Khi cảm xúc bùng lên, hành động bộc phát như cái bôm bốp… là hệ quả hoàn toàn tự nhiên.

Sự chênh lệch về tốc độ xử lý giữa hai vùng não ấy chính là lý do khiến nhiều hành vi “tự phát” của trẻ trông như là cố ý, trong khi thực ra đó là hệ quả của não bộ đang phát triển.

“Nhưng con hiểu mà, sao vẫn cố tình làm???”

Có lần, mình nhận được câu hỏi này từ một mẹ:

“Nhưng mà, em bảo con em không được đánh mẹ rồi, không được tát mẹ rồi.

Bạn í nhắc lại được, hiểu đấyy, nhưng sau cứ đâu lại hoàn đó???

Rõ ràng nhắc lại được là con hiểu, là lý trí con biết mà, nhưng con vẫn cố tình làm í, là sao?”

Câu trả lời của mình:

Con em nhắc lại được lời mẹ nói ở độ tuổi lên 2 vậy là quá quá quá sức trộm vía rồi.

Tuy nhiên, quay lại câu chuyện về chiếc xe đua và phanh xe đạp.

Phanh xe đạp biết rằng mình cần giảm tốc xe đua không? - Có

Phanh xe đạp nhắc lại được yêu cầu đó không? Nếu nó nói được, chị tin là nó sẽ gật đầu

Phanh xe đạp có dừng xe đua đang tăng tốc chỉ trong 1 tíc tắc không? - chắc chắn là KHÔNG

Vì … Hiểu và làm được là 2 phạm trù hoàn toàn khác biệt.

Hiểu có thể hiểu, nhắc lại có thể nhắc lại, nhưng để thực sự làm được cần rất rất nhiều thời gian để luyện tập. Cả mẹ và con, cùng nhau luyện tập.

Con đánh mẹ thì mẹ luyện cái gì? Luyện tập làm bao cát à huhu?

Haha, cũng cũng 🙂

Mẹ cần luyện hai điều:

• Luyện để điều chỉnh những nỗi sợ và hoảng loạn bùng lên trong người khi thấy con giơ tay.

• Luyện để tạo ra khoảng chờ - một khoảng nhỏ giữa cảm xúc bùng nổ khiến con có mong muốn vung tay lên và hành động thực sự vung tay lên bôm bốp

Con cần luyện hai điều:

• Luyện để gọi tên cảm xúc của mình (“con giận”, “con buồn”, “con khó chịu”).

• Luyện để dùng khoảng chờ ấy, nghĩa là biết dừng một nhịp trước khi tay chạm.

Mẹ sợ gì khi con giơ tay lên?

Sợ bị đau? Mình nghĩ là không hẳn.

Các bàn tay nhỏ xíu ấy có thể khiến mẹ đau, nhưng mình tin nỗi đau đấy chưa hẳn là điều khiến mẹ hoảng hốt.

Vậy… nỗi sợ ấy là gì?

• Mẹ sợ con “xấu tính”

• Sợ bị đánh giá

• Sợ con mất kiểm soát, và sợ cả bản thân mình mất kiểm soát

Nhưng sâu hơn nữa, có thể là…

Mẹ sợ cảm xúc.
Vì mẹ từng được dạy phải đè nén. Mẹ mất nhiều năm để “kiểm soát”.
Nay thấy con bộc lộ một cách đầy bản năng → mẹ hoảng.

Một chút thông tin để mẹ yên tâm hơn: Những hành vi như đánh mẹ, cắn mẹ,... không phải là biểu hiện của một em bé … hoang dại, khó bảo, một em bé sẽ lớn lên trở thành một đứa trẻ hư.

Tất cả là dấu hiệu của một em bé đang học cách điều tiết cảm xúc, nhưng học mãi chưa làm được.

Nghiên cứu cho thấy các hành vi này thường đạt đỉnh quanh tầm 2.5-3 tuổi rồi giảm dần. Tức là con đang trong quá trình học “phanh”, học dừng, học chờ.

Chỉ là việc học này không dễ như học nói hay học đi, bởi nó diễn ra ở vùng phát triển bậc cao nhất của não bộ. Điều mẹ cần làm là bình tĩnh, tin con, tin vào bản thân.

Khoảng chờ là gì? Tại sao nó quan trọng?

Như mình vừa nói ở trên, hành vi “đánh mẹ” của con là hệ quả của:

Cảm xúc bùng nổ bên trong + hành vi không kiểm soát được ở bên ngoài

Bây giờ, mời bạn giơ 2 bàn tay lên trước mặt giúp mình.

Nếu coi Cảm xúc tức giận, buồn bực, khó chịu,... đang bùng nổ trong người là tay trái,

Hành vi không kiểm soát - ở đây là đánh mẹ - là tay phải

Sự bôm bốp - đánh mẹ - xảy ra khi 2 tay vỗ vào nhau.

Vậy làm thế nào để 2 bên không vỗ vào nhau bôm bốp?

Cảm xúc thì không tránh được

Khả năng kiểm soát hành vi với trẻ lên 2, lên 3 cũng chưa đủ mạnh.

Hmm … Chúng mình không thể … bỏ đi 1 tay, đúng không?

Vậy thì còn cách nào?

1. Kéo giãn khoảng cách giữa 2 bàn tay, để 2 bên có thể dừng lại 1 khoảng - dù là nhỏ xíu - trước khi vỗ vào nhau bôm bốp

Khoảng nhỏ ấy là điểm mấu chốt quyết định, để mẹ và con có thể cùng nhau dừng lại, hít thở một chút, và lựa chọn để làm khác đi.

Mẹ là người có thể giúp con tạo ra khoảng chờ ấy, cũng là người duy nhất có thể tạo ra khoảng chờ của riêng mình.

Đánh mẹ là hành vi có thể giảm bớt khi có thêm khoảng chờ, không phải có thêm các tiếng mắng mỏ hay đe nẹt.

2. Cho bàn tay việc khác để làm, thay vì … vỗ vào nhau

• Ôm mẹ

• Giải toà ra gối

• Chơi pop it

• Bóp túi bong bóng

  ...

Rất nhiều cách để tay xinh làm việc khác, chứ không bôm bốp vào mặt mẹ.

Áp dụng cụ thể thế nào?

Bằng hành động của mẹ, bằng lời nói, bằng cử chỉ, và bằng chất giọng ấm áp, âm lượng vừa đủ, độ cao vừa phải.

Tin mình đi: mẹ bình tĩnh, kiên trì, các hành vi bôm bốp sẽ giảm dần.

Sau đây là một vài mẫu câu mẹ có thể áp dụng để kéo giãn khoảng chờ đó ra (nói chậm, thở trước khi nói, và nói bằng một nhịp khác so với giọng thường):

1. “Mẹ biết con đang rất giận. Con có thể giận, không được đánh mẹ.”
   Công dụng: công nhận cảm xúc vạch ra ranh giới rõ ràng.

2. “Mẹ sẽ không để con đánh. Mình dừng lại một chút nhé.”
   Công dụng: đặt ranh giới vững vàng mà không mắng.

3. “Mẹ biết con tức quá, làm theo mẹ: Hít thở để bình tĩnh lại nhé.”
   Công dụng: chuyển năng lượng sang hơi thở, giúp hệ thần kinh hạ nhiệt.

4. “Tay con đang muốn đánh à? Để mẹ giúp tay con dừng lại nhé.”
   Công dụng: giúp con nhận biết cơ thể của mình, gọi tên động tác.

5. “Cục tức giận muốn nhảy ra rồi, con muốn xả nó với gối hay với pop-it?”
   Công dụng: cho con lựa chọn hành vi thay thế, cảm thấy có quyền kiểm soát.

Mẹ hãy thử chọn nói một câu, và dùng nó nhiều lần.
Nói chậm. Hít sâu trước khi mở miệng. Đặt tay lên vai con nếu cần. Ở lại thay vì bỏ đi.

Mình không nói hành trình này dễ. Mình cũng có những ngày thất bại, quát lên, rồi ôm con sau đó với cái lòng ân hận. Nhưng từng bước nhỏ ấy, ngày này qua ngày khác, sẽ giúp con học dần dần. Và cũng giúp mẹ bớt sợ phần cảm xúc của chính mình.

Đánh mẹ là hành vi có thể giảm khi có khoảng chờ, không phải bằng tiếng mắng mỏ hay đe nẹt, mà bằng sự kiên trì, bình tĩnh, và những câu nói nhỏ xíu nhưng vững chãi.

Mình có 1 file card nhỏ những câu nói này, bạn có thể in để dán ở những nơi dễ thấy trong nhà. Để lúc tay trái sắp va vào tay phải, nhìn vào nó để nhớ và dừng lại.

Chia sẻ bài viết này và nhắn tin cho mình, để mình gửi bạn file đó nha ^^

Để đồng hành cùng nhau sát sao hơn trên hành trình nuôi dạy con một cách thấu hiểu, tự tin, gắn kết, mình tin, các chương trình của mình có thể giúp bạn:

• 28 ngày Mẹ nói - Con nghe

• Hiểu con trước khi con biết nói

Bạn cũng có thể tham gia cộng đồng trên Facebook của mình ở group Kỷ luật thích cực, và subscribe bản tin này để theo dõi những chia sẻ tiếp theo từ mình nhé.

Subscribe now

Thương mến,

Cẩm Tú

Kỷ luật thích cực

Mình đã lên 1 kế hoạch cực kỳ chi tiết, thời gian tập, từng bài tập, đi kèm với đó là chế độ ăn phù hợp để giúp mình có năng lượng đầy đủ để hoàn thành thử thách + giảm thêm vài kg sau một thời gian tập tành chăm chỉ.

Kế hoạch của mình trông như này:

9-13/10: Chạy và đi bộ nhanh, tăng nền sức khoẻ: Mỗi ngày 3-4km, tốc độ nhẹ nhàng, xen kẽ chạy và đi bộ.

14-21/10: Tăng dần cự ly và ổn định nhịp thở khi chạy: Tăng lên 5km, chạy thử 1 buổi chạy dài hơn 7-8km.

22-26/10: Chạy nhẹ, giữ sức, chuẩn bị cho race day.

Đi kèm với lịch chạy là chế độ ăn uống. Mình lên kế hoạch tăng đạm, giảm đường, ưu tiên các món giúp giữ cơ, tận dụng giai đoạn này để vừa chạy vừa đốt mỡ.

Một kế hoạch tuyệt vời, cho một mục tiêu tuyệt vờiii.

Và, hôm nay, 16/10, mình đang ngồi trước màn hình với 1 cốc Ô long sữa 30 đường, 70 đá, tăng 30% trà.

Đây là cốc trà sữa thứ 3 của tuần

Đôi giày chạy thì vẫn nằm im trong tủ

Và, CHƯA MỘT KI LÔ MÉT NÀO trong kế hoạch trên được hoàn thành :D

Thú thật, mình đang vừa gõ những dòng này vừa cười.

Mình biết rõ nếu muốn giảm cân, muốn khoẻ mạnh, muốn hoàn thành thử thách chạy bộ một cách … lành lặn, mình cần tập.

Nhưng biết, không có nghĩa là làm được.

Mình cũng thế, bạn cũng vậy, và … các em bé của chúng mình cũng y hệt.

Gần đây, mình nhận được khá nhiều những tâm sự của các mẹ:

• Chị đã dặn con rất nhiều lần về việc rửa tay trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. Con nhắc đi nhắc lại được, nhưng 10 lần thì 5 lần quên, 5 lần qua quýt cho xong

• Chị đã hướng dẫn con về góc bình tĩnh, về những điều được làm khi tức giận. Con thuộc bài lắm, nhưng cứ lúc nào bắt đầu tức gì là quên sạch.

• Chị học thuộc bài rồi á Tú, mà nãy con chạy vèo cái ra cửa chị quên hết bài. Chị quát con, chị vừa giận, vừa sợ, con khóc quá trời mà chị cũng rối quá.

Thú thật, đọc xong mình chỉ thấy thương.

Tất cả những tâm sự đó chỉ cho mình thấy:

• Các mẹ đã thật sự rất cố gắng

• Các con cũng … thật sự rất cố gắng.

Đôi bên cùng nỗ lực, hà cớ làm sao mà vẫn xôi hỏng bỏng không?

Vẫn 1 bên ôm đầu bất lực, 1 bên khóc oa oa cũng vì … bất lực?

Câu trả lời nằm ở chỗ: “biết không có nghĩa là làm được”.

4 tuần vừa rồi, chúng mình đã đi qua các câu chuyện về hành vi, về lòng tin, về thời điểm can thiệp, và cả nỗi sợ phụ thuộc,...

Sự thật là, kể cả khi bạn có làm đúng mọi “kỹ thuật”, đáp ứng đủ các “tiêu chí”, thì … vẫn không có gì đảm bảo 100% con sẽ hết khóc, mẹ sẽ thành siêu nhân xử lý ổn thoả mọi tình huống.

Vì khi mẹ biết, mẹ có thể sẽ làm được!

Nhưng dù con đã biết, chưa chắc con đã làm được!

Và đó là điểm khập khiễng mà nhiều ba mẹ dễ bỏ qua: cứ nghĩ rằng con “đã biết” thì con phải làm được như người lớn.

Có một cụm từ nói về khoảng cách này, đó là “knowing - doing gap” - khoảng cách giữa kiến thức và hành động. Chúng mình có thể biết được, đọc được rất nhiều điều tốt, nhưng làm được nó lại là một câu chuyện khác.

Với người lớn, khoảng cách giữa biết và làm có thể bị ảnh hưởng bởi:

• Thói quen: Mình quen uống trà sữa hơn uống nước lọc, trà sữa theo mình từ ngày học đại học rồi. Để bỏ nó thật sự là khó.

• Rào cản tâm lý sợ hãi và trì hoãn:

  • Hôm nay mình đã quá mệt rồi, mình cần truyền trà sữa.

  • Tối qua mình đã hết sức trông con, nay mình cần được “chữa lành”.

  • Thôi mai kiêng, ăn bữa nay mai ta lại tịnh.

Đây đơn giản là 3 câu nói vừa xuất hiện trong đầu mình trước khi mình nhấc máy order ly trà sữa sáng nay thôi đấy!

• Môi trường không khuyến khích thay đổi: Nhà mình ở khu mà vừa bước ra khỏi cửa sẽ có ít nhất 3 quán mời gọi, ngồi yên trong nhà cũng sẽ có các em ship trà sữa tận cửa… Cám dỗ khắp nơi nơi.

• Thiếu hệ thống hỗ trợ và cơ hội thực hành: Hơn tất thảy, xung quanh mình là những người bạn, người chị em tốt, những người cực hiểu mình và hiểu sở thích của mình, chỉ đợi mình sơ sảy là: “Nàoo, chị đã quần quật suốt rồi, Ô long sữa Phê La 30 đường 70 đá trân châu ô long nhé, em mời” :)

Đến thánh cũng chẳng cai được huhu

Đó là mình - một người trưởng thành, với một bộ não đã phát triển hoàn thiện, với thói quen phản tư và ghi nhận suy nghĩ, cảm xúc cùng kỹ năng giao tiếp đã tương đối thành thạo.

Vậy mà khoảng cách giữa “biết” và “làm” nó còn như bờ bên này với bờ bên kia Đại Tây Dương vậy.

Còn với các bé, khoảng cách giữa biết và làm còn khó hơn vì:

Bộ não con phát triển chưa hoàn thiện: Các nhiệm vụ như:

• Kiểm soát hành vi

• Ghi nhớ thứ tự

• Lập kế hoạch

• Xử lý cảm xúc...

được đảm nhiệm bởi vùng thuỳ não trước trán.

Thuỳ này là vùng phát triển MUỘN NHẤT trên não bộ con người, và phải đến 25 tuổi nó mới hoàn thiện.

Điều đó có nghĩa là:

• Con có thể biết là cần làm việc A rồi mới đến việc B, nhưng đến khúc thực hành là .. không làm được, vì phần não chịu trách nhiệm cho việc lập kế hoạch chưa phát triển hoàn thiện.

• Con có thể biết cần phải đứng cạnh mẹ, nhưng ngoài cửa có cái xe nhìn thú vị quá → con chạy ùa ra luôn, vì phần não chịu trách nhiệm cho việc kiểm soát cảm xúc còn chưa phát triển hoàn thiện.

• Con có thể nhắc đi nhắc lại với mẹ rằng: đi học phải tập trung, không được nói chuyện,... nhưng đón con về cô vẫn kể “ở lớp như tổ buôn mẹ ạ”. Lý do vì… có thể đang nhẩm đi nhẩm lại mẹ dặn “không được nói chuyện … hông được nói chuyện … hông được nói chuyện … nói chuyện…”. 😂 nhẩm 3 lần là chữ “không” rơi mất, và … câu chuyện lại được tuôn ra.

Tóm lại, khoảng cách giữa biết và làm được ở trẻ, đa số phản ánh sự phát triển chưa hoàn thiện của não bộ, đặc biệt là các cơ chế điều hành của vùng thuỳ não trước trán.

Không phải con cố tình làm mẹ tức điên đâu, não con chưa đủ hoàn thiện để làm mẹ hài lòng được thui ạ.

Và tin vui là… những kỹ năng này hoàn toàn có thể được rèn luyện dần.

Bằng cách nào?

Có 3 “chân trụ” giúp con rút ngắn khoảng cách giữa biết và làm:

• (Lặp lại + thực hành)x100^{^100000000}

• Ghi nhận hành vi tích cực

• Tạo môi trường hỗ trợ thói quen tốt

(Lặp lại + thực hành)x100^{^100000000}

Đây là nguyên tắc vàng. Và gần như… không có đường tắt.

Bạn có thể:

• Kể lại cùng một mẩu chuyện mỗi ngày theo cách mới

• Chơi trò “ông cảnh sát kiểm tra tay” mỗi sáng

• Dán lời nhắc rửa tay cạnh bàn ăn, bồn rửa mặt, tay nắm cửa

• Đóng kịch hoặc chơi con rối để cùng con “diễn tập lại” tình huống thường ngày

Kiến thức + thực hành → thành kỹ năng
Kỹ năng + lặp lại → thành phản xạ

Ghi nhận hành vi tích cực:

Ai cũng thích được khen, được ghi nhận. Ba mẹ có thể tận dụng hiểu biết đó để “đãi cát tìm vàng”, tìm ra những lúc con làm được đúng theo yêu cầu để ghi nhận và khen ngợi con.

Bạn có thể:

• Khen con nồng nhiệt ở lần thứ 10 nhớ rửa tay (sau 9 lần quên).

• Khen con “biết tự lau nước” dù vẫn làm đổ 5 lần trước đó

• Khen con biết giơ tay trả lời – dù 5 hôm trước vẫn nói chuyện giữa giờ

Mỗi lần ghi nhận, là một lần con nhận ra: “À, mình làm thế này đúng nè. Làm tiếp thôi!”

Tạo môi trường hỗ trợ thói quen tốt

Môi trường đó cần là một nơi con cảm thấy an toàn, và cũng là nơi nuôi dưỡng những hành vi tốt lặp đi lặp lại để thành 1 thói quen.

An toàn:

Bạn nhớ mô hình vòng tròn an tâm mình đã nhắc đi nhắc lại không?

Hãy xây dựng 1 môi trường như vậy với con. Để con yên tâm có 1 nơi an toàn để “sạc” lại năng lượng, và cũng đủ tự tin để từ đó đi ra khám phá.

Hỗ trợ:

• Nếu là thói quen rửa tay: Hãy hỗ trợ bằng cách làm gương, dán cùng con các reminder ở nhà vệ sinh, nhờ cả nhà cùng ghi nhận nếu con nhớ.

• Nếu là thói quen dọn đồ: Bạn có thể hỗ trợ bằng cách giúp con chia nhỏ nhiệm vụ (ví dụ: cất sách trước, rồi đến gấp quần áo…), tạo trò chơi “thi xem ai cất nhanh hơn”, chia mỗi ngày 1 việc.

• Nếu là thói quen chia sẻ, tâm sự cùng các thành viên trong gia đình: Hãy hỗ trợ con bằng cách chủ động làm mẫu bằng cách kể chuyện cá nhân trong ngày (“Hôm nay mẹ vui vì được khen nè”), sau đó gợi mở nhẹ “Con có gì muốn kể với mẹ không?”

Và… nếu bạn cũng đang mong muốn đưa bản thân từ một người mẹ biết - thành một người dám làm và làm được việc nuôi con không đòn roi. Mình tin rằng các chương trình của mình có thể giúp bạn:

• 28 ngày Mẹ nói - Con nghe

• Hiểu con trước khi con biết nói

Bạn cũng có thể tham gia cộng đồng trên Facebook của mình ở group Kỷ luật thích cực, và subscribe bản tin này để theo dõi những chia sẻ tiếp theo từ mình nhé.

Subscribe now

Cảm ơn bạn đã đọc đến dòng này. Có lẽ bạn cũng đang đi trên hành trình rút ngắn khoảng cách “biết → làm” của chính mình.

Chậm và thật.
Không hoàn hảo và vẫn kiên trì mỗi ngày.
Không dễ và cũng rất xứng đáng.

Mình gõ dòng này sau khi đã rít hết ly trà sữa của hôm nay rồi.

Giờ thì xỏ giày, đi chạy đâyyy!!!.

Thương mến,

Cẩm Tú

Kỷ luật thích cực

• Chị ơi, con em lên 2 rồi, cứ bám theo đòi bế. Em mệt lắm, nhưng không dám bế nhiều…”

• Ồ, sao em không dám bế nhiều thế?

• Em sợ chiều con rồi sau này con đòi hơn.

Nhận được tin nhắn, mình cứ đọc đi đọc lại. Suy nghĩ của mình dừng rất lâu ở câu:

“Em sợ chiều con rồi con đòi hơn”

Bạn biết vì sao không? Vì mình từng sợ y như vậy.

Mình cũng từng hoang mang y như thế, với nỗi sợ y như thế

Có vẻ không chỉ những bà mẹ, mà những em bé, những gia đình trẻ bây giờ như được sản xuất theo lô vậy. Cùng nhìn xem khủng hoảng lên 2 nhà bạn có giống nhà mình không nhé!

Ở nhà mình sẽ thế này:

• Mẹ đứng nấu ở bếp, con bám chặt dưới chân

• Mẹ đi ra cửa vứt rác, con đứng trong nhà khóc nước mắt 2 hàng

• Mẹ đi vào nhà vệ sinh, con thập thò đứng ở cửa xin mẹ … hé cửa

• Mẹ đi chợ, sẽ là 1 tay xách đồ, 1 tay bế con

Nói ngắn gọn là: Mẹ đi đâu, con đi đấy. Đặc biệt, cứ ra chỗ đông người thì nhất định chân con chẳng chịu chạm đất.

Cách mình lựa chọn để làm ngày đó là: hạn chế bế ẵm hết mức có thể.

Lý do: Mình sợ nếu mình bế con, ôm con quá nhiều, con sẽ càng ngày càng bám. Rồi con dễ mất nếp, rồi,... đủ thứ rồi sau đó.

Nhưng sự thật là…chúng ta đang sợ điều tự nhiên nhất của tình mẫu tử

Khi con còn nhỏ, đặc biệt trong giai đoạn 0-3 tuổi, con có một nhu cầu sinh học mạnh mẽ là tìm đến người chăm sóc chính để cảm thấy an toàn. Và mẹ - bằng tất cả sự kết nối bẩm sinh - cũng thường muốn ôm lấy con, dỗ dành con mỗi khi con khóc.

Điều đó không chỉ là cảm xúc. Đó là một cơ chế sinh học đã tồn tại hàng triệu năm để giúp con người sống sót và gắn kết.

Bám mẹ là bản năng của con, và muốn ôm ấp con cũng là bản năng của mẹ.

Nhưng trớ trêu là…

Ngay khi bạn đang làm điều bản năng nhất ấy, bạn lại có thể đọc được, nghe được hàng loạt thông tin khiến bạn phải dừng lại và nghi ngờ bản thân:

• Ui cứ bế nhiều là nó hư đấy.

• Không được, phải để nó tự đi. Chiều quá xong nó cứ bám mẹ, mẹ không làm được gì với nó đâu.

• Tự lập là phải rèn từ nhỏ. Không là sau không biết làm gì hết đâu.

Và thế là, giữa hàng loạt lời can ngăn, dặn dò đó, người mẹ bắt đầu rụt tay lại.

Để rồi, nhu cầu tìm đến người chăm sóc chính để cảm thấy an toàn không được đáp ứng. Cảm giác an toàn bị thay thế bởi sự hoang mang, lo lắng, sợ hãi. Con càng muốn bám mẹ hơn, càng gào khóc và tìm mọi cách để được ở gần mẹ nhiều hơn.

Để đơn giản hơn, hãy thử hình dung bạn đang trong một chuyến đi du lịch, trên tay bạn là 1 chiếc điện thoại.

Nếu pin đầy, điện thoại có thể hoạt động thoải mái. Bạn có thể thoải mái đi cả ngày, nghe gọi, chụp ảnh, lướt web, khám phá tất cả mọi thứ vô cùng tự tin. Nhưng nếu pin chỉ còn 20%, bạn có dám mang điện thoại ra đường, đi xa khỏi ổ điện không?

Con cũng vậy.

Nếu “cục pin cảm xúc” được sạc đầy ở “trạm sạc an toàn” của mẹ, con sẽ tự tin rời xa vòng tay mẹ một chút, tự tin khám phá, tự lập thật sự.
Nhưng nếu luôn trong tình trạng “thiếu pin”, con sẽ bám chặt vào trạm sạc duy nhất - vâng, chính là mẹ chứ chẳng phải ai.

Hai vòng lặp của việc “bám mẹ”

Sau một thời gian quan sát chính bản thân và đồng hành cùng các ba mẹ, mình nhận ra ở độ tuổi lên 2, đứng trước những trận khóc đòi bế liên tục, ba mẹ thường sẽ đứng giữa 2 vòng lặp quen thuộc:

1. Vòng lặp của nỗi sợ phụ thuộc:

Mẹ sợ con phụ thuộc → Mẹ hạn chế bế con khi con yêu cầu → Cục pin của con “báo động đỏ” → Con lo âu, bám mẹ chặt hơn → Mẹ sợ con phụ thuộc

Kết quả:
Mẹ kiệt sức. Con cũng chẳng tự lập. Cả hai đều mệt mỏi.

2. Vòng lặp của gắn bó an toàn:

Mẹ không sợ phụ thuộc → Mẹ đồng ý bế con khi con yêu cầu và mẹ có đủ khả năng → Con được sạc đầy → Con bắt đầu tách dần mẹ để đi khám phá → Khi cần con quay về yêu cầu mẹ bế

Kết quả:
Con biết, con hiểu và con tin là “mẹ luôn ở đây”. Con bắt đầu có những viên gạch đầu tiên của sự tự lập thật sự. Mẹ nhẹ lòng. Cả hai đều hạnh phúc.

Nếu bạn vẫn đang băn khoăn vì sao “để con bám mẹ” lại giúp con tự tin hơn thì có một nghiên cứu đã chỉ ra rất rõ ràng điều đó.

Nghiên cứu Minnesota, theo dõi hơn 267 trẻ em suốt 30 năm, đã chứng minh rằng:

Những đứa trẻ có mối gắn bó an toàn với người chăm sóc từ nhỏ (nghĩa là được ở bên, được ôm khi cần, được “bám” đủ) sẽ có:

• Khả năng tự lập cao hơn

• Tự điều chỉnh cảm xúc tốt hơn

• Kết nối xã hội và học tập tích cực hơn

Ngược lại, những trẻ bị “rèn tự lập” quá sớm thường rơi vào trạng thái phụ thuộc ngầm: hay lo âu, dễ hoảng loạn, thiếu lòng tin vào người khác và chính bản thân mình.

Giáo sư Sroufe, người đứng đầu nghiên cứu, đã tổng kết bằng một câu mà mình nghĩ người mẹ nào nghe xong cũng sẽ khựng lại:

“Independence is not the opposite of dependence. In fact, it emerges from a secure base of dependence”

Mình xin mạn phép dịch lại:

“Độc lập là kết tinh của một mối gắn bó đủ an toàn, không phải kết quả của việc bị ép tách rời”

Hay nói cách khác:

Con không thể tự tin bước đi, nếu chưa từng được ôm chặt đủ lâu.

Mình đọc câu này mà như có ai “gõ vào đầu”: Hóa ra, bao năm qua, mình đã hiểu sai về cách rèn con tự lập.

“Gắn bó an toàn” là khi con cần, con biết mẹ sẽ ở đó. Và chính điều đó lại là điểm xuất phát để con dần bước ra thế giới bằng chính đôi chân của mình.

Vậy, làm sao để “sạc đầy pin cảm xúc” cho con?

#1: Sạc chủ động - đừng đợi con cạn pin mới “sạc”

• Buổi sáng: Ôm con 1-2 phút trước khi bắt đầu ngày

• Khi đón con: Nhìn vào mắt, ôm chặt

• Trước khi ngủ: Dành 10 phút riêng cho 2 mẹ con

#2: Special Time - 10 phút mỗi ngày dành riêng cho con

• Tắt điện thoại

• Để con chọn trò chơi

• Không dạy, không chỉ, không phán xét

#3: Nếu con quay về, hãy chào đón con thay vì đẩy con ra

• Khi con đi: “Mẹ ở đây nhé, con đi chơi nha.”

• Khi con về: “Mẹ đây rồi nè.”

Thay đổi không dễ. Nhưng không phải là không thể.

Mình biết, biết và làm được là hai chuyện rất khác nhau.

Khi con khóc thảm thiết mà mẹ phải nấu cơm,

Khi bạn đã cạn lực, mệt mỏi, mà con vẫn đòi bám…

Khi xung quanh rất nhiều tiếng nói xì xào “cứ bế thế nó lại càng bám thêm”,

Bạn vẫn chọn bế con được không?

Khó cực, mình biết!.

Để bắt đầu, hôm nay, thử ôm con trước khi con đòi. Nhẹ thôi. Không cần nói gì cả.

Rồi bạn sẽ thấy: điều kỳ diệu không nằm ở việc con thay đổi, mà ở chính cảm giác ấm áp trong lòng bạn khi đó.

Nếu bạn muốn có người đồng hành trong hành trình này, để không phải làm một mình, để biết mình đang đi đúng hướng, khóa học “Hiểu Con Trước Khi Con Biết Nói” luôn sẵn sàng chào đón bạn.

Vì nuôi con là tổng hợp của kiến thức và kỹ năng. Và kiến thức thì cần học, kỹ năng thì cần luyện tập.

Nếu bạn muốn đồng hành cùng mình trên hành trình này, bạn có thể:

• Subscribe bản tin để mỗi tuần nhận một email như một “bài học nhỏ” từ những trải nghiệm thật của mình

  Subscribe now

• Tham gia các chương trình mình đang dẫn dắt:

  • 28 ngày Mẹ nói - Con nghe

  • Hiểu con trước khi con biết nói

Thương mến,

Cẩm Tú

Kỷ luật thích cực

• Chị ơi, con em đến tuổi ăn vạ rồi. Nó cứ khóc um lên nếu không được như ý. Đây này, đang giãy đành đạch này chị này. Giờ em nói thế nào được?

• Chị ơi con khóc em đã ra giải thích nhẹ nhàng rồi, mà nó cứ gàooo lên ấy!!!

Mình băn khoăn nhiều lắm. Các hướng dẫn xử lý mình đã chia sẻ qua các bài viết thật nhiều, vậy thì vì sao các ba mẹ vẫn gặp khó khăn nhỉ.

Sau một hồi suy nghĩ, mình dần dần hiểu ra:

Vì sao con ăn vạ → các ba mẹ đã biết.

Có các cách nào để xử lý → các ba mẹ cũng đã hiểu.

Nhưng một điều không kém phần quan trọng là: KHI NÀO? - thì có thể nhiều ba mẹ chưa nắm rõ.

Vậy nên mình viết thêm bài này để nói về câu chuyện thời điểm: khi nào nên can thiệp.

Vì đúng người - đúng thời điểm mới tạo nên kết quả hợp lý. Sai người, sai thời điểm là... xôi hỏng bỏng không đó!

Đã đến lúc nhìn lại: Cơn ăn vạ chẳng phải “tự nhiên nó thế”

Mình biết, nhiều ba mẹ sẽ nghĩ: “Được rồi, lại lý thuyết nữa...”. Nhưng không, điều mình muốn chia sẻ dưới đây đơn giản chỉ là: mỗi cơn ăn vạ đều có “lộ trình” riêng của nó.

Một chuyên gia trị liệu gia đình - Katie Malinski - đã giới thiệu một khái niệm gọi là: “The Arc of Tantrum” - hay “đường cong của cơn ăn vạ”.

Gọi là “đường cong” nghe … khó hiểu quá. Mình thì thích nghĩ về nó như một tấm bản đồ hình ngọn núi. Cơn ăn vạ không bốc lên đột ngột, mà lên dốc, đạt đỉnh, rồi từ từ xuống dốc, trở lại bình yên.

Nếu ba mẹ biết con đang ở khúc nào trên bản đồ đó, chính là biết khi nào nên giảng giải, khi nào chỉ nên ngồi bên.

Tấm bản đồ 5 vùng màu của cơn ăn vạ

Nếu có thể miêu tả diễn biến một cơn ăn vạ, nó sẽ là một bản đồ cong cong giống như ngọn núi. Bản đồ ngọn núi ấy sẽ gồm 5 phần và 1 “cột mốc” đặc biệt:

• Đồng bằng - Con vui vẻ, giao tiếp, hợp tác.

• Sườn núi lên dốc - Con mếu máo, ỉ ôi, gồng mình, mặt căng thẳng.

• Đỉnh núi - khoảnh khắc con lăn ra đất, khóc thật to, mất kiểm soát

• Sườn núi xuống dốc - Sau cơn khóc, con dịu dần, hạ nhiệt

• Về lại đồng bằng - giai đoạn con dần bình tĩnh và phục hồi

Cột mốc: giữa đồng bằng và sườn núi lên dốc là cột mốc kích hoạt - một yếu tố nào đó xảy ra khiến mọi thứ đang bằng phẳng lại “đi lên”.

Tương ứng với 5 vùng cảm xúc:

• 🟢 Xanh lá: Bình thường

• 🟡 Vàng: Leo thang

• 🔴 Cam/Đỏ: Mất kiểm soát

• 🌸 Hồng: Hạ nhiệt

• 🔵 Xanh dương: Phục hồi

• Cột mốc kích hoạt là vùng giao thoa giữa xanh lá và vàng

Đọc đến đây, mời bạn dành 30 giây để nghĩ lại về cơn ăn vạ gần đây nhất của con.

Có phải đang từ bình thường, có một điều gì đó xảy ra, con hơi mếu nhẹ, rồi oà khóc, khóc mạnh mẽ một hồi sau đó thổn thức và nín dần không?

Đó, bạn sẽ thấy, các giai đoạn này chính là “bản đồ” của một cơn ăn vạ điển hình.

Hiểu rõ tấm bản đồ này, chính là biết “chọn điểm” để đồng hành với con, chứ không còn loay hoay.

Chi tiết tấm bản đồ cơn ăn vạ

Giờ mình sẽ đi qua từng giai đoạn trên bản đồ này.

Ở mỗi giai đoạn, mình sẽ trả lời 2 câu hỏi:

1. Biểu hiện của con tại giai đoạn này như thế nào?

2. Với biểu hiện đó, cha mẹ nên và không nên làm gì?

🟢 Vùng Xanh lá: Khi mọi thứ còn yên bình

Biểu hiện của con: Hoàn toàn bình thường - con chơi vui, hợp tác, giao tiếp bình thường

Ba mẹ nên và không nên làm gì?

Ủa, con đang chơi vui thế còn cần làm gì ư???

Thực tế, các phương án hiệu quả nhất để xử lý các cơn ăn vạ được thực hiện ở giai đoạn yên bình này. “Phòng” còn hơn “chống” - đây là giai đoạn “phòng”.

Mục tiêu của giai đoạn này là chuẩn bị cho con và ba mẹ những kỹ năng thiết yếu để đôi bên sẵn sàng khi “bão” đến.

Ba mẹ có thể:

• Tạo thói quen an toàn về lịch sinh hoạt: ăn, ngủ, nghỉ ngơi hợp lý

• Nói chuyện trước với con về những chuyện sẽ xảy ra

• Dạy con gọi tên cảm xúc, đọc sách về cảm xúc, và diễn tập một số tình huống bùng nổ cảm xúc nếu có thể

Và tránh:

• Bỏ qua những dấu hiệu nhỏ nhất

• Đợi đến khi có vấn đề mới đối diện

CỘT MỐC KÍCH HOẠT: khoảnh khắc tưởng nhỏ nhưng cực kỳ quan trọng

Khác với vùng Xanh lá yên ả, đây là khoảnh khắc có điều gì đó xảy ra khiến con chợt chông chênh. Có thể là khi con bị từ chối một nhu cầu, cũng có thể là khi chuyển giữa các hoạt động, đôi khi là con quá đói hoặc quá mệt, hoặc có quá nhiều kích thích đến cùng lúc.

Biểu hiện của con: Gương mặt con căng ra, giọng con có thể cao dần. Có khi, con sẽ hơi “khựng” lại một chút.

Ba mẹ nên:

• Quan sát – công nhận cảm xúc – và đừng bỏ qua khoảnh khắc chuyển động này.

Và tránh: Lờ nó đi: “Có thế mà cũng mếu”

Vì nếu ta không nhận ra từ cột mốc này, thì giai đoạn leo thang sau đó sẽ tới rất nhanh, nhanh đến mức ta không kịp phản ứng.

🟡 Vùng Vàng: Leo thang

Con bắt đầu căng thẳng. Từ “đồng bằng” yên ả, mọi thứ lập tức “đi lên”

Biểu hiện của con:

• Tiếng khóc của con lớn dần, nhịp khóc cũng nhanh hơn.

• Có thể con bắt đầu có các hành vi hét/ ném/ đập tay chân/ nằm lăn ra đất.

Đây chính là giai đoạn leo thang của cơn ăn vạ.

Đây là khoảnh khắc vàng để can thiệp.

Ba mẹ có thể:

• Giữ bản thân bình tĩnh

• “Bắt chước” lại gương mặt của con

• Gọi tên cảm xúc của con bằng một giọng nói nhỏ, vừa đủ nghe

• Đưa cho con những lựa chọn để giải quyết vấn đề

Và tránh:

• Nói to, nói nhiều

• Nói với tốc độ nhanh, giọng cao

• Đánh giá, cảm thán: Lại khóc rồi đấy

🔴 Vùng Đỏ: Mất kiểm soát

Cơn bão cảm xúc đã đến. Con không còn nghe thấy, hiểu được hay lý giải gì.

Biểu hiện của con: Con có thể

• Gào thét, ném đồ, lăn ra đất

• Tay chân đánh đá, tự làm đau mình hoặc người khác

• Né đi hoặc không cho ai đụng gần

Đây là giai đoạn khiến các cha mẹ bối rối, tức giận, và muốn tìm mọi cách để con trật tự ngay lập tức.

Tuy nhiên. Giai đoạn này KHÔNG phải lúc để giảng giải, lý luận hay đưa ra lập luận logic.

Là 1 người mẹ, mình hiểu những lúc con khóc gào thảm thiết cũng là lúc bản năng làm mẹ thôi thúc mình “phải làm gì đó” để con ngừng khóc ngay. Nhưng hãy cố gắng dừng lại một nhịp, con đang ở trạng thái bị cảm xúc lấn át hoàn toàn lý trí.

Giống như mình đang cố dạy ai đó bơi khi họ đang chới với giữa dòng nước. Họ không nghe được. Họ đang cố sống sót.

Vậy con cần gì? Con cần một bến đỗ an toàn, cần 1 cái phao để bám vào chứ không phải 1 bài giảng về cách đạp nước.

Ba mẹ có thể:

• Đầu tiên: bình tĩnh với bản thân

• Đảm bảo an toàn và không gian yên tĩnh cho con, cho bạn và mọi người xung quanh nữa:

  • Dọn sạch các đồ gần chỗ con khóc để đảm bảo không có gì làm đau con

  • Có thể nhẹ nhàng bế con ra 1 không gian riêng

  • Hít sâu, giữ cho bản thân bình tĩnh

• Ở đó cùng con, như một bến đỗ ấm áp. “Ba mẹ ở đây nè, khi con cần.”

Ba mẹ chính là “cái phao” cho con khi đó.

Và tránh:

• Nói chuyện

• Giảng giải

• Lý luận cho con hiểu con đã sai ở đâu

• Nói cho con biết con nên làm gì mới đúng

• Tranh luận cùng con

• Khuyên bảo, dạy dỗ con

• Sửa các hành vi của con

• Tranh biện ai đúng, ai sai

• Đe doạ nếu không làm theo, ba mẹ sẽ đưa con một hình phạt nào đó

• Đạt mục tiêu “con phải ngưng khóc ngay”

Tin mình đi, tất cả mọi sự giảng giải, dạy dỗ đó có thể để sau. Và, để sau còn hiệu quả hơn nhiều.

🌸 Vùng Hồng: Hạ nhiệt

Sau đình điểm, cơn bão cảm xúc rút dần. Con bắt đầu dịu lại

Biểu hiện của con:

• Con yên lặng hơn, khóc nhỏ dần

• Các chuyển động tay chân và cơ thể con chậm lại

• Con có thể giấu mặt vào vai mẹ

• Cơ thể con mềm, thả lỏng

Ba mẹ có thể:

• Chờ đợi

• Chờ đợi

• Chờ đợi

Điều quan trọng xin nhấn mạnh 3 lần.

Khi con đang dần bình tĩnh lại, hãy tôn trọng và cho con thời gian. Hãy nhẹ nhàng ôm ấp, vỗ về con và cả chính bản thân mình để bình tĩnh lại trước khi nói chuyện tiếp với nhau.

Và tránh:

• Giảng giải: “Đấy làm thế là sai rồi, nãy giờ mẹ nói hiểu chưa?”

• Trêu đùa con về khoảnh khắc cảm xúc bùng lên vừa rồi.

🔵 Vùng Xanh dương: Bình thường mới

Cơn bão đi qua, bầu trời quang đãng.

Biểu hiện của con:

• Giao tiếp bình thường trở lại, nhìn ba mẹ, có thể đòi chơi, đòi ôm

• Nhưng vẫn có thể mệt, dễ bối rồi với những cảm xúc cũ

Lúc này, phần não cảm xúc đã phục hồi, liên kết lại với phần chịu trách nhiệm cho lý trí. Con vẫn cần thêm thời gian để hồi phục hoàn toàn sau cơn ăn vạ (có thể mất 20 phút đến cả giờ, đôi khi là vài ngày tuỳ vào độ lớn của cơn ăn vạ)

Ba mẹ có thể:

• Thể hiện tình cảm với con: “Mẹ đây, vẫn luôn ở đây”

• An ủi, vỗ về con: “Lúc nãy con đang buồn, nhưng mình đã đi qua rồi”

• Hoặc chơi một trò con thích, để cùng kết nối lại cảm xúc với nhau

Và nhớ:

• KHÔNG nhắc lại và giảng giải về lỗi lầm ngay lập tức

• KHÔNG tranh thủ: “Thấy chưa, mẹ nói đúng không?”

Nhớ lại bản đồ “ngọn núi ăn vạ” và lý do ba mẹ hay “trượt chân” trên đó

Nếu để lại một hình ảnh sau bài này, thì mình mong đó là ngọn núi của cơn ăn vạ.

• Ở chân núi, khi mọi thứ còn yên bình, mình có thể dạy con.

• Trên sườn núi đi lên, là lúc mình cần can thiệp thật sớm.

• Ở đỉnh núi, con không cần ai lý giải, chỉ cần một người bình tĩnh ngồi bên.

• Trên đường xuống, việc tốt nhất là… chờ.

• Và khi con đã trở lại bình thường, mình mới có thể ôm con vào lòng, thủ thỉ lại với nhau bằng sự kết nối thật sự.

Mình từng nghĩ, chỉ cần nói đúng cách là con sẽ nghe. Nhưng rồi mình nhận ra đúng người, đúng cách, nhưng còn cần đúng thời điểm nữa thì mới thật sự hiệu quả.

Hiểu được bản đồ cảm xúc này không giúp ta tránh được mọi cơn ăn vạ. Nhưng nó giúp ta bớt loay hoay, bớt bất lực, và bớt la hét vô ích.

Nếu bạn muốn đồng hành cùng mình trên hành trình này, có thể:

• Subscribe bản tin để mỗi tuần nhận một email như một “bài học nhỏ” từ những trải nghiệm thật của mình

  Subscribe now

• Tham gia các chương trình mình đang dẫn dắt:

  • 28 ngày Mẹ nói - Con nghe

  • Hiểu con trước khi con biết nói

Còn hôm nay, chỉ cần nhớ một điều:

Con ăn vạ là có lý do. Nhưng can thiệp đúng thời điểm mới là chìa khoá

Thương mến,

Cẩm Tú

Kỷ luật tích cực

Nghe quen chứ? Mình từng xem đó là các hành vi “phải quán triệt ngayyy”.

Nhưng rồi, như mình chia sẻ trong bài trước, mình khám phá ra keyword “lòng tin”. Keyword này đã giúp mình vượt qua khủng hoảng lên 2-3-4-5 một cách nhẹ nhàng, bình tĩnh.

Nhưng làm sao để con tin mình?

Mình bắt đầu bằng một điều đơn giản: thay đổi góc nhìn.

Mình tập nhìn nhận những hành vi của con dưới góc nhìn tò mò thay vì phán xét:

• Vì sao con lại muốn bóc quả chuối một nửa nhỉ?

• Việc ném đồ ăn có gì thú vị mà con cứ ném hoài vậy ta?

• Nếu mình là con, đến nơi đông người, mình sẽ thấy thế nào?

Từ những góc nhìn cởi mở, tò mò đó, mình chuyển cách tiếp cận các hành vi “đau đầu”

Thay vì cố khiến con dừng lại, mình coi đó là cơ hội để hướng dẫn con những thói quen, những cách cư xử đúng.

Tại sao những hành vi khó hiểu, khó chiều lại là cơ hội? Không phải con đang hư, đang thử giới hạn của mẹ à?

Câu trả lời là: Không, không hề.

Có 1 lý do khiến mình tin chắc con không cố tình khiến mẹ bực mình:

Con chưa đủ sự phát triển về mặt thể chất và tâm lý để làm điều đó.

Mình rất rất thích mô hình minh hoạ bộ não thông qua bàn tay của Dr. Dan Siegel. Mời bạn cùng mình ôn lại mô hình đó nhé:

• Dựng thẳng bàn tay, phần cổ tay và lòng bàn tay chính là cuống não và thân não - nơi chịu trách nhiệm vận chuyển máu để duy trì sự sống còn cho não, truyền các tín hiệu từ các bộ phận trên cơ thể đến não để xử lý và đảm nhiệm các chức năng sinh tồn cơ bản.

• Gập ngón cái vào lòng bàn tay → đó là hệ viền (não cảm xúc) - nơi xử lý cảm xúc sợ hãi, tức giận, buồn tủi…

• Cuộn 4 ngón còn lại phủ lên → đó là vỏ não - phần điều khiển suy nghĩ, lý trí, phán đoán đúng sai, điều chỉnh hành vi.

Có 2 điều thú vị về bộ não mình muốn thông qua mô hình này để chia sẻ với bạn:

1. Bộ não ƯU TIÊN phát triển theo nguyên tắc “từ dưới lên trên”

Quá trình phát triển não bộ phức tạp nhưng có trật tự ưu tiên rõ ràng:

• Giai đoạn bào thai: Cuống não phát triển đầu tiên để đảm bảo các chức năng sống còn cơ bản.

• 0-12 tháng: Thân não phát triển mạnh mẽ NHẤT, giúp trẻ học kỹ năng ăn, ngủ, vận động. Các vùng não khác cũng đang phát triển song song nhưng với mức độ ưu tiên thấp hơn.

• 1-3 tuổi: Não cảm xúc (hệ viền) có bước phát triển nhảy vọt NHẤT, khiến trẻ trải nghiệm những cảm xúc mãnh liệt. Trong giai đoạn này, não lý trí cũng đang phát triển nhưng chưa đủ mạnh để “cạnh tranh” với cảm xúc.

• 3+ tuổi: Vỏ não (não lý trí) bắt đầu được ưu tiên phát triển rõ rệt hơn, trẻ có thể đặt câu hỏi, suy luận đơn giản. Khả năng tự kiểm soát cơ bản bắt đầu xuất hiện nhưng còn bấp bênh.

2. Cảm xúc là chiếc “còi báo động” của hàng triệu năm tiến hóa để bảo vệ chúng ta. Khi bị kích hoạt mạnh, não cảm xúc sẽ “chiếm quyền điều khiển” và não lý trí tạm thời “ngắt kết nối”.

Dan Siegel gọi khoảnh khắc lý trí ngắt kết nối này là “flip the lid” - bật nắp.

• Ở bé nhỏ (1-4 tuổi): Não lý trí còn non nớt, nên cơ chế “bật nắp” xảy ra thường xuyên và mãnh liệt hơn

• Ở bé lớn hơn (5+ tuổi): Vẫn có “bật nắp” nhưng phục hồi nhanh hơn và con có thể học cách nhận biết

• Ngay cả người lớn cũng trải qua tình trạng này khi căng thẳng quá mức

Điều (1) và (2) giúp mình nhận ra:

• Con không “cố tình” gây khó khăn cho bố mẹ mà đang thiếu kỹ năng để xử lý cảm xúc

• Việc la mắng khi con đang “bật nắp” không hiệu quả vì não lý trí đã tạm ngưng hoạt động

• Phương pháp hiệu quả nhất: Giúp trẻ bình tĩnh trước (kết nối não cảm xúc với não lý trí), sau đó mới dạy dỗ

Một điều thú vị nữa: trong não có tế bào gương (mirror neuron) - thứ giúp con sao chép cảm xúc, thái độ của người lớn. Con sẽ học cách bạn xử lý tức giận, cách bạn phản ứng khi bị từ chối, cách bạn xin lỗi...

Nghĩa là: Cách ba mẹ sống và xử lý những tình huống nhỏ mỗi ngày chính là bài học không lời mà con ghi nhớ sâu nhất.

5 tình huống oái oăm thường gặp và cách để biến nó thành cơ hội xây dựng lòng tin với con

1. Con không chịu nghe lời = Cơ hội dạy con về giới hạn và việc được yêu thương vô điều kiện

Một tình huống thường thấy mình hay gặp là trong công viên, một em bé chạy tung tăng phía trước và một bà mẹ hớt hải chạy theo sau, vừa chạy vừa hét:

• Con ơi đứng lại, đừng chạyyy. Đứnng lạiiii

Em bé trong hoàn cảnh đó thường sẽ quay ra nhìn mẹ, rồi cắm đầu … chạy tiếp

Thay vì nghĩ “nghịch quá đi” hoặc “nó vậy á, nói hoài không nghe, nói gì cứ phải làm ngược lại”, mình dừng lại và nghĩ:

• Điều gì khiến con thích chạy vậy nhỉ?

• Điều gì khiến mình không muốn con chạy nhỉ?

Thay vì tiếp tục la hét, mình chuyển hướng:

• Đến thật nhanh bế con lên và nói: Con ơi, mẹ yêu con, mẹ cần con ở gần mẹ để đảm bảo an toàn

• Nếu con muốn tự đi và không muốn mẹ bế:

  • Tìm 1 không gian đủ an toàn, khoanh vùng nó lại —> giờ con thoải mái khám phá và chơi trong không gian đó, mẹ rảnh tay và yên tâm

  • Nếu không có 1 không gian đủ an toàn: trao đổi nhẹ nhàng với con: mẹ yêu con, mẹ cần đảm bảo con được an toàn. Nếu muốn đi, con cần nắm tay mẹ.

Không cần quát mắng, con vẫn hiểu được:

• Mẹ yêu mình

• Giới hạn của mẹ là sự an toàn của mình

Lòng tin được xây dựng: “Dù con có không nghe lời, ba mẹ vẫn kiên nhẫn và yêu thương con.”

2. Con đánh/ đá/ cắn = cơ hội để hướng dẫn con xử lý cảm xúc, quy định trong giao tiếp và khẳng định ba mẹ sẽ ở bên con

Một tình huống mình cũng rất hay được các ba mẹ hỏi là việc con đánh/đá/cắn mẹ hoặc các bạn. Hành vi này thường xảy ra khi có sự tranh giành đồ/ có điều gì không đúng ý con.

Thay vì la hét và quát mắng, mình sẽ đặt câu hỏi:

• Tình huống nào dẫn con đến hành vi đó nhỉ?

• Để không đánh/đá/cắn thì con có thể làm gì khác?

Và cách xử lý phù hợp thay thế có thể là:

• Đảm bảo an toàn cho con và mọi người xung quanh: Nếu đó là tình huống của con với bạn: bế con tách khỏi bạn ngay lập tức. Nếu đó là con với mẹ, giữ tay con lại ngay.

• Trao đổi với con nhẹ nhàng: Mẹ hiểu con tức giận, và mẹ cần đảm bảo con và bạn được an toàn, không ai bị đau.

• Ngồi cạnh con hoặc ôm con nếu con đồng ý và khẳng định: Mẹ ở đây, mẹ giúp con bình tĩnh hơn nhé.

• Gợi ý cho con một số cách thay thế hoặc quy định khi chơi cùng bạn: Lần tới, nếu có bạn đến chơi cùng, con soạn sẵn một số đồ chơi chia sẻ cùng bạn nha.

Không cần la mắng, không cần “bàn tay phải”, con vẫn cảm nhận được:

• Mẹ yêu mình, mẹ sẽ giúp mình khi có việc gì xảy ra

• Việc làm đau người khác là không nên

• Mẹ có cách khác nên hơn

Lòng tin được xây dựng: Dù mình có cảm xúc “to lớn”, mẹ vẫn yêu mình và có cách để giúp mình làm tốt hơn.

3. Con bám chặt = Cơ hội khẳng định với con rằng “Con luôn được bảo vệ”

Một tình huống mình thường gặp là khi đi đến chỗ đông người, con bám chặt chân mình không chịu rời. Hoặc khi có người lạ đến chơi, con ôm chặt cổ mình, giấu mặt vào vai mình.

Trước đây mình hay nghĩ “con làm sao mà nhút nhát thế này” hoặc “phải tập cho con tự tin, không được bám hoài”. Nhưng giờ mình dừng lại và nghĩ:

• Điều gì khiến con cảm thấy cần bám chặt mình vậy nhỉ?

• Môi trường mới này có gì khác biệt so với nhà?

Thay vì ép con rời xa hoặc cảm thấy xấu hổ, mình chuyển hướng:

• Ôm con và nói: “Con cảm thấy có chút lo lắng à? Mẹ hiểu”

• Chuẩn bị trước cho con: “Chúng ta sắp gặp nhiều người. Con có thể nắm tay mẹ khi cần, mẹ sẽ bảo vệ con.”

• Từ từ giới thiệu môi trường: “Con thấy cái này không? Chúng mình cùng khám phá nhé, mẹ ở bên con.”

• Khi con bớt căng thẳng: “Con thấy không? Con đã dũng cảm khám phá thêm 1 điều mới hôm nay đấyyy”

Không cần ép buộc, con vẫn cảm nhận được:

• Mẹ hiểu và chấp nhận cảm xúc của mình

• Mẹ sẽ bảo vệ mình khi cần

• Mình có thể tin tưởng vào sự hiện diện của mẹ

Lòng tin được xây dựng: “Bố mẹ là điểm tựa an toàn, con có thể tin tưởng và dựa vào khi cần.”

4. Con ném đồ = Cơ hội để dạy con những cách xử lý cảm xúc phù hợp

Tình huống mình hay gặp là con ném đồ ăn tung tóe trên sàn, hoặc ném đồ chơi khi không được mua thêm đồ mới.

Trước đây mình hay nghĩ “sao con nó phá phách thế này” hoặc “phải dạy cho nó biết trân trọng đồ đạc”. Nhưng giờ mình dừng lại và nghĩ:

• Điều gì khiến con muốn ném đồ vậy nhỉ?

• Con có cách nào khác để biểu đạt cảm xúc không?

Thay vì la mắng hoặc “mời con dừng bữa”, mình chuyển hướng:

• Thấu hiểu trước: “Con có vẻ tức giận về điều gì đó. Mẹ hiểu.”

• Đặt giới hạn nhẹ nhàng: “Đồ ăn để ăn, không phải để ném. Ném đồ ăn không giúp con bớt tức đâu.”

• Hướng dẫn cách khác: “Lúc tức giận, con có thể nói ‘con tức’, hoặc giậm chân, hoặc ôm gối.”

• Thực hành cùng con: “Chúng ta thử cách mới nhé. Con tức thì nói ‘mẹ ơi, con tức’.”

• Dọn dẹp cùng nhau: “Giờ chúng ta cùng dọn nhé, rồi con ăn tiếp.”

Không cần trừng phạt, con vẫn học được:

• Mẹ hiểu cảm xúc của mình

• Có cách tốt hơn để biểu đạt

• Hành động có hậu quả nhưng mẹ sẽ giúp mình sửa chữa

Lòng tin được xây dựng: “Ba mẹ kiên nhẫn dạy con cách tốt hơn, không bỏ cuộc với con.”

5. Con khóc lăn lộn = Cơ hội dạy con về cách giải toả cảm xúc, về việc bố mẹ luôn ở cạnh con

Tình huống kinh điển mà ai nuôi con cũng gặp: con lăn ra đất khóc om sòm vì chuối đã bóc vỏ sẵn, vì không được mua kẹo, hoặc vì phải dừng xem tivi.

Trước đây mình hay nghĩ “sao con lại ăn vạ như thế này” hoặc “không được nuông chiều, phải dạy cho biết điều”. Nhưng giờ mình dừng lại và nghĩ:

• Cảm xúc nào đang áp đảo con vậy nhỉ?

• Làm sao để con cảm thấy được hiểu và an toàn?

Thay vì bỏ mặc, thuyết phục, hay la mắng, mình chuyển hướng:

• Đảm bảo an toàn: Nếu con lăn ra chỗ nguy hiểm, bế con đến chỗ an toàn hơn.

• Hiện diện bình tĩnh: Ngồi bên con, không nói gì, chỉ để con biết mẹ ở đây.

• Không thuyết phục: “Mẹ ở đây với con. Con khóc đi, mẹ không đi đâu.”

• Chờ cơn bão qua: Để con tự điều chỉnh mà không áp lực.

• Kết nối lại: Khi con bình tĩnh, ôm con: “Con buồn vì muốn chuối nguyên vỏ phải không? Mẹ hiểu.”

• Hướng dẫn cho lần sau: “Lần tới con có thể nói với mẹ ‘con muốn tự bóc’ nhé.”

Không cần thuyết phục hay trừng phạt, con vẫn cảm nhận được:

• Dù cảm xúc to lớn đến đâu, mẹ vẫn ở bên

• Mẹ không sợ cảm xúc của mình

• Mẹ chấp nhận hoàn toàn mình, kể cả lúc khó khăn nhất

Lòng tin được xây dựng: “Dù con có cảm xúc to lớn hay khó hiểu đến đâu, ba mẹ vẫn chấp nhận và yêu thương con.”

SỰ THAY ĐỔI MÀ MÌNH NHẬN RA

Kể từ khi áp dụng cách tiếp cận này, mình thấy con dịu lại, các hành vi phản kháng giảm dần, và mình cũng bớt kiệt sức. Quan trọng hơn, mình nhận ra nuôi dạy con không phải cuộc chiến thắng thua, mà là hành trình đồng hành.

Mỗi lần xử lý đúng những tình huống này, con học được ba điều:

1. Bố mẹ yêu con vô điều kiện

2. Khi khó khăn, con có thể tin tưởng bố mẹ

3. Bố mẹ sẽ kiên nhẫn dạy con

Đây chính là nền tảng lòng tin - “cái neo” an toàn mà cha mẹ trao cho con hôm nay sẽ theo con suốt đời.

Nguyên tắc vàng: Kết nối trước, dạy dỗ sau. Khi con cảm thấy được yêu thương và an toàn, não bộ con mới sẵn sàng học hỏi.

Trong khóa học “Hiểu con trước khi con biết nói”, chúng ta sẽ thực hành cách biến những thử thách hàng ngày thành những khoảnh khắc xây dựng lòng tin vững chắc với con.

Để đăng ký tham gia khóa học “Hiểu con trước khi con biết nói”, ba mẹ hãy bấm vào nút đăng ký dưới đây:

Đăng ký Hiểu con trước khi con biết nói

Thương mến,

Cẩm Tú

Kỷ luật tích cực

Ngày con mình vào "khủng hoảng lên 1", mình có hoang mang đôi chút, nhưng tự đọc sách, tham gia đủ các group mẹ và bé rồi tự trấn an: Mọi chuyện sẽ ổn thôi mà, cứ kiên định theo đúng quy tắc là được. Chả nhẽ lại chịu thua cái đứa răng còn chưa mọc hết?

Đến ngày con 18 tháng, mọi thứ dường như bùng nổ. Combo khủng hoảng không thiếu thứ gì:

• Ôm bánh mỳ đi ngủ ban ngày

• Đêm dậy liền tù tì 3-5 lần liên tục

• Ném đồ ăn tung tóe, không ném thì cũng chẳng chịu ăn

• Bám mẹ như hình với bóng từ sáng đến tối

Lúc đó mình nghĩ: “Đúng rồiii, đây chính là lúc phải áp dụng kỷ luật thật nghiêm túc rồiiii!”

Thế là mình cũng hết sức kỷ luật và nghiêm khắc:

• Đêm con tỉnh nhiều lần —> dắt về phòng, không dỗ

• Con ném đồ —> mời con dừng bữa

• Con không ăn —> con có quyền nhịn chờ bữa sau

• Con bám mẹ —> mẹ kiên quyết không bế để rèn con tự lập

Mình tin rằng mình đang làm đúng, mình đang dạy con những bài học quan trọng về kỷ luật và tính tự lập.

Nhưng rồi…

• Mẹ biến thành một con gấu trúc vì mất ngủ triền miên

• Con thì cân nặng đi ngang, bữa ăn thì đầy nước mắt

• Điều khiến mình e ngại nhất nhất là không thấy con tự lập gì hết, chỉ thấy rụt rè càng ngày càng rõ

Sau một thời gian kiên trì kỷ luật và nghiêm khắc, mẹ khủng hoảng gấp mấy lần con…

Mình nhận ra có gì đó không ổn!.

Thế là lại ngồi xuống, đọc thêm, tìm thêm câu trả lời. Trong những cuốn sách, những nghiên cứu đó có một từ khoá lặp đi lặp lại và khiến mình chú ý:

“LÒNG TIN”

• Con dậy đêm nhiều lần và khóc tìm mẹ, ba mẹ cần gây dựng lại lòng tin của con.

• Con nhất định cứ bám mẹ, chẳng chịu rời đi, ba mẹ cần chứng minh cho con thấy con có thể tin tưởng cha mẹ.

“Lòng tin á?” - đây chính xác là câu hỏi nảy ra trong đầu mình khi đó

Vâng, chính là lòng tin, là niềm tin, là sự chắc chắn trong con rằng:

Con được bố mẹ yêu thương vô điều kiện

Khi có gì khó khăn, con luôn có thể quay về tìm bố mẹ

Chỉ khi có lòng tin đó, con mới bình tĩnh lại và học cách xử lý các tình huống.

Mình thì chẳng còn cách nào khác nên cũng…thử. Và trong sự ngỡ ngàng của chính mình, con dịu lại, các hành vi phản kháng giảm dần, và mẹ thì vui vẻ, bớt kiệt sức.

Có cả những nghiên cứu khoa học đứng sau keyword “lòng tin” đó

Sau này, mình học về Vòng tròn an tâm (Circle of Security) - một mô hình được phát triển dựa trên hơn 50 năm nghiên cứu về thuyết gắn bó của John Bowlby và Mary Ainsworth. Nhờ đó, mình hiểu rằng: “lòng tin” không phải là thứ gì đó mơ hồ, mà là một nhu cầu có thật và đã được khoa học chứng minh.

Theo thuyết gắn bó, trẻ cần ít nhất một người chăm sóc đáng tin cậy để hình thành cảm giác an toàn. Khi cảm giác này đủ đầy, trẻ dám tách ra để khám phá. Khi nó lung lay, trẻ sẽ ngay lập tức tìm về mẹ như một “điểm neo” để tự trấn an. Harvard Center on the Developing Child cũng có những nghiên cứu chỉ ra rằng trẻ có gắn bó an toàn sẽ có hệ thần kinh ổn định hơn, khả năng quản lý cảm xúc và phục hồi sau stress cao hơn hẳn.

Điều này giải thích rất rõ cho những hành vi cha mẹ hay gặp ở giai đoạn 1-3 tuổi:

• Bám mẹ không rời: không phải vì “làm nũng”, mà vì con cần chắc chắn rằng mẹ vẫn ở đó để bảo vệ con.

• Không chịu ngủ riêng, đêm dậy liên tục: Con dễ bất an khi thiếu mẹ bên cạnh, nên phải “kiểm tra” sự hiện diện của mẹ để lấy lại an tâm.

• Ăn vạ, khóc lăn lộn: là cách con phát tín hiệu con cần 1 điểm neo cảm xúc, con cần mẹ.

Đặc biệt, ở giai đoạn 1-3, não cảm xúc phát triển nhanh hơn nhiều so với lý trí và kỹ năng giao tiếp. Con có cảm xúc ào ạt, nhưng chưa có ngôn ngữ hay lý trí để xử lý, để giải toả những cảm xúc đó. Thế nên, con chỉ còn biết… khóc, biết lăn ra ăn vạ, biết bám chặt vào mẹ.

Con không cố tình “chống đối”, con cần 1 điểm neo, và những công cụ diễn đạt phù hợp với lứa tuổi.

Thay đổi từ bên trong chính mình

Vậy là mình nhận ra:

• Con cần một neo an toàn từ cha mẹ để bình tâm lại

• Con cần được thấu hiểu và giúp con xử lý những cảm xúc bùng nổ

• Con cần cha mẹ kiên nhẫn hướng dẫn, để kỹ năng và lý trí từng bước bắt kịp cảm xúc

Từ lúc hiểu ra điều này, mình thôi không còn “chiến đấu” với con nữa. Mình bắt đầu học ngôn ngữ của con, tập kiên nhẫn lắng nghe cả khi con chỉ biết khóc hay bám chặt.

Và dần dần, mình nhận ra: nuôi dạy con không phải là một cuộc chiến thắng hay thua kiểu “lớn thế này mà còn chịu thua đứa chưa mọc hết răng à?”. Thay vào một cuộc chiến, đó là một hành trình đồng hành. Một ngày nào đó, con sẽ đủ vững vàng để “đi ra” thật xa, nhưng cái neo an toàn mà cha mẹ trao cho hôm nay sẽ theo con suốt đời.

Trong bài viết tiếp theo, mình sẽ chia sẻ về 5 tín hiệu giao tiếp sớm mà trẻ thường dùng nhưng cha mẹ hay bỏ qua: tín hiệu đẩy ra, tín hiệu bám chặt, tín hiệu ném đồ, tín hiệu bùng nổ và tín hiệu im lặng - cùng những cách phản hồi cụ thể.

Nếu bạn muốn hiểu sâu hơn cách Vòng tròn an tâm có thể giúp giải mã hành vi “khó hiểu” của con, thì đó cũng chính là điều mình sẽ cùng bạn khám phá chi tiết trong khóa học “Hiểu con trước khi con biết nói” - một chương trình dành riêng cho các ba mẹ có con trong độ tuổi từ 1-3 tuổi, đang ngày đêm trăn trở với những cơn khủng hoảng, “ăn vạ” khó hiểu, khó chiều của con. Ở đó mình sẽ hướng dẫn ba mẹ cách để chậm lại, bình tĩnh nhìn nhận các nhu cầu, cảm xúc của con, từ đó thấu hiểu và đồng hành cùng con thật vui vẻ, hạnh phúc.

Để đăng ký tham gia khóa học “Hiểu con trước khi con biết nói”, ba mẹ hãy bấm vào nút đăng ký dưới đây:

Đăng ký Hiểu con trước khi con biết nói

Thương mến,
Cẩm Tú

Kỷ luật thích cực

Hành trình ấy bắt đầu từ:

• Việc chuyển trường của con

• Những câu nói trong lúc luống cuống của mẹ khiến con càng bất an

• Băn khoăn không biết có phải do mẹ nên con mới nhút nhát vậy không

• Công thức của sự tự tin

Nếu bạn từng chứng kiến con bám chặt lấy mẹ, khóc nấc khi qua với cô, bạn sẽ hiểu vì sao mình đau đáu với vấn đề này đến thế. Cảm giác bất lực và nhói lên khi nghe con khóc quá nhiều đó mình vẫn rất nhớ, rất khó để quên.

Và hôm nay, tại bài viết này, mình sẽ chia sẻ 8 cách mình đã làm để hành trình cùng con chuyển trường dễ thở hơn.

8 cách này bạn hoàn toàn có thể dùng khi con chuyển trường, chuyển nhà, làm quen với môi trường mới,… để giúp con thấy yên tâm, hoà nhập dễ dàng, và tự tin hơn.

Thật lòng mà nói, 8 cách này ban đầu được mình áp dụng một cách khá … vô thức. Mình chỉ đơn giản nhìn biểu hiện của con, làm theo “bản đồ” Vòng tròn an tâm để hiểu con cần gì rồi áp dụng linh hoạt. Khi viết series này, mình mới có thời gian sắp xếp hệ thống cụ thể.

8 cách này được chia thành 2 nhóm, theo đúng công thức của sự tự tin:

Tự tin = cảm giác an toàn + trải nghiệm thành công (được làm và làm được)

A. Các cách xây dựng căn cứ an toàn

Các cách xây dựng căn cứ an toàn này được xây dựng khi mình nhìn vào Vòng tròn an tâm - mô hình dựa trên 50 năm nghiên cứu về thuyết gắn bó - và đơn giản là … làm theo nó. Tôn trọng nhu cầu của con, và đáp ứng nhu cầu của con mỗi khi có thể.

Các cách này gồm:

1. Chơi cùng con

2. Giúp con sắp xếp các trải nghiệm và cảm xúc cá nhân

3. Giải thích cho con hiểu ai sẽ là “căn cứ an toàn” của con khi mẹ không có mặt

Hoàn toàn nó dựa vào mô hình vòng tròn an tâm và các nhu cầu xuất hiện trên vòng tròn đó.

1. Chơi cùng con

Nghe… kì nhỉ? Sao để làm tạo cảm giác an toàn lại cần “chơi cùng con”?

Trong chia sẻ trước, mình có nói về định nghĩa: Cảm giác an toàn là cảm giác:

• Biết mình được yêu thương và quan tâm vô điều kiện, được ủng hộ khi khám phá và trải nghiệm những điều mới.

• Biết rằng khi sai lầm hay thất bại, mình vẫn có một nơi để quay về.

Với trẻ con, không gì giúp con cảm thấy được yêu thương, cảm thấy được trân trọng nhiều bằng một phần quỹ thời gian của bố mẹ. 10 phút mỗi ngày có thể trở thành nền móng vững chắc của căn cứ an toàn “bất khả xâm phạm” cho con.

Việc chơi cùng con này nên được thực hiện mỗi ngày, không phải chỉ ở giai đoạn chuyển trường hay chuyển nhà mà ở tất cả các giai đoạn phát triển của con.

Bạn sẽ không cần nhiều thời gian đâu. Chỉ 10–20 phút mỗi ngày, cất điện thoại, tắt TV, và hoàn toàn chơi như 1 đứa trẻ :D.

Nếu chưa biết chơi gì, bạn có thể thử:

• Nhìn tay con chỉ

• Bắt chước theo cái con đang làm

• Hùa theo câu chuyện của con,…

Bạn sẽ cảm nhận cảm giác an toàn đó rõ ràng hơn bao giờ hết.

2. Giúp con sắp xếp các trải nghiệm và cảm xúc cá nhân

Đây là 1 phiên bản “cải tiến” từ nhu cầu “sắp xếp lại cảm xúc của con” trong vòng tròn an tâm COSP.

Não trẻ em sợ điều không biết trước hơn là sợ chính sự thay đổi. Trước những sự thay đổi đó, an toàn là khi mình được thông báo trước điều gì sẽ xảy ra, và có người hỗ trợ mình sắp xếp lại những cảm xúc khi đó.

Việc giúp con sắp xếp và hiểu được các hoạt động sẽ xảy ra giúp hệ thần kinh của con chuyển từ trạng thái báo động sang trạng thái học tập. Từ đó, con bắt đầu khám phá thay vì hoảng sợ, quan sát tò mò thay vì run rẩy bất an.

Với nhà mình, mình đã:

• Cho con đi xem trường trước

• Cho con đi chơi tại trường, trải nghiệm không gian học tập

• Cho con xem ảnh và clip giới thiệu các cô

• Cùng con khám phá và xem thực đơn của trường…

• Cùng con ngồi nói chuyện về những cảm xúc của con trong ngày, về những lúc con vui, lúc con lo lắng, lúc con sợ hãi, lúc con nhớ mẹ,…

Việc biết trước không làm con bớt lo lắng hoàn toàn, nhưng nó cho con cảm giác kiểm soát được tình huống.

Việc ngồi sắp xếp lại cảm xúc không giúp con hết sạch mọi lo lắng và sợ hãi hay nhớ mẹ, nó cho con cảm giác là những cảm xúc của con là có thật, nó được chấp nhận, và nó được mẹ hiểu, mẹ đồng cảm, mẹ sẻ chia.

3. Giải thích cho con hiểu ai sẽ là “căn cứ an toàn” của con khi mẹ không có mặt

Dù đã được biết về trường mới, được trải nghiệm, được nhìn thực đơn hay nhìn cô, câu hỏi lớn nhất của con khi chuyển sang một môi trường mới hoàn toàn là:

Ai sẽ ở đây với con? Ai sẽ chăm sóc và đảm bảo cho con an toàn?

Đây là điều mình đã hoàn toàn quên mất ở giai đoạn đầu con chuyển trường và may mắn nhận ra sớm, cải thiện ngay sau buổi đầu con đi học.

Bạn có thể hạn chế “đi vào vết xe đổ” của mình bằng cách:

• Khẳng định với con: Cô sẽ chăm sóc con ở trường, cô sẽ yêu thương và đảm bảo an toàn cho con

• Hướng dẫn con các cách tương tác cùng cô

• Tạo cho con một vật trấn an chuyển tiếp trong giai đoạn đầu đổi môi trường.

Nhà mình, vật trấn an ấy là 1 hình vẽ bé xíu trên tay con do mẹ tự hoạ, và kèm theo thật nhiều nhắn nhủ rằng đấy là bố mẹ luôn bên con.

(Hình ảnh trên tay Tốp đây, hôm nào được mẹ vẽ lên tay con cũng tự hào đi khoe khắp lớp vì “nhà con đấy”)

Chỉ sau 3 ngày với mỗi ngày 1 hình vẽ nguệch ngoạc trên tay, con mình đã bình tĩnh và vui vẻ hơn rất nhiều.

B. Các công cụ giúp xây dựng trải nghiệm thành công

Sự tự tin, thoải mái, hoà nhập không chỉ đến từ cảm giác an toàn, nó còn cần cả trải nghiệm thành công để trọn vẹn hơn.

Ngoài cảm giác yên tâm, con còn cần biết: con làm được!

5 công cụ mình áp dụng thường xuyên giai đoạn này đó là:

1. Cho con quyền quyết định những việc trong khả năng

2. Tạo những “thử thách nhỏ hàng ngày” để cùng con vượt qua

3. Chia sẻ với con cách mẹ đã vượt qua những thử thách tương tự

4. Chơi giả vờ!!!

5. Tạo thói quen kết thúc mỗi ngày

4. Cho con quyền quyết định những việc trong khả năng

Đây chính là điểm bắt đầu của trải nghiệm thành công - ĐƯỢC LÀM VÀ LÀM ĐƯỢC

Bạn có thể cho con quyết định từ những điều rất nhỏ như:

• Con muốn mặc bộ quần áo nào

• Con muốn đi dép màu gì

• Con muốn ai đưa con đi học

• Con muốn ôm mẹ mấy cái trước khi vào lớp.

Những điều rất đơn giản, những lựa chọn cực dễ, nhưng “tầm ảnh hưởng” với sự tự tin và cảm giác làm chủ với con cực kỳ cao.

5. Tạo những “thử thách nhỏ hàng ngày” để cùng con vượt qua

Một lần nữa, đây cũng chính là “được làm” và “làm được”

Những thử thách này có thể cực kỳ đơn giản thôi. Với nhà mình, tuần đầu tiên đã là tuần của những thử thách:

• Nhớ tên 1 bạn nam trong lớp

• Nhớ tên 1 bạn nữ trong lớp

• Nhớ tên cô chủ nhiệm

• Chơi và chia sẻ đồ chơi với bạn ngồi gần con

• Khám phá và kể mẹ 1 hoạt động trên lớp con thích nhất

Siêu đơn giản.

Kết quả: Sau 2 tuần, con đã có “bạn thân”, và đôi “bạn thân” nói chuyện nhiều quá bị cô tách nhau ra :))

6. Chia sẻ với con cách mẹ đã vượt qua những thử thách tương tự

Con cần học cách suy nghĩ khi gặp khó khăn, và cách tốt nhất là quan sát "người đi trước". Mình đã chia sẻ với con về lần đầu mẹ đến môi trường mới, lần đầu đi học: "Mẹ thấy các bạn cũng lạ, cũng lo lắng. Nhưng rồi mẹ hít thở sâu, mẹ thử chơi cùng mọi người, mẹ thử nói chuyện với một bạn gần nhất..."

Mình không che giấu việc mẹ cũng từng sợ, từng lo lắng. Điều mình muốn con học được là: "Sợ hãi là bình thường, nhưng luôn có cách để vượt qua." Khi con có "bản đồ" đối phó từ việc quan sát mẹ, con sẽ biết cách tự an ủi và tìm giải pháp.

7. Chơi giả vờ!!!

Chơi giả vờ là "sân tập" an toàn để con thử nghiệm trước khi đối diện với các tình huống thật.

Với trẻ mầm non, khả năng tưởng tượng rất phát triển, và con học rất nhanh qua việc "giả vờ". Mình đã thử “giả vờ” với con các tình huống: Nhớ mẹ thì làm thế nào (ôm gấu bông, nhìn vào hình vẽ trên tay), không muốn xa mẹ thì làm thế nào (nói với cô, hít thở sâu), đến lớp chào cô thế nào, cần cô hỗ trợ học thì thế nào. Những buổi tối, con làm cô giáo, mẹ làm học sinh mới. Con được "dạy" mẹ cách chào cô, cách xin phép đi vệ sinh, cách nhờ cô giúp khi cần. Qua việc đóng vai cô giáo, con hiểu được góc nhìn của cô, đồng thời cũng luyện tập những kỹ năng con sẽ cần.

8.Tạo thói quen kết thúc mỗi ngày

Mỗi tối, trước khi cho con ngủ, mình có 1 thói quen nhỏ: ôm con và cùng con nhìn lại ngày đã qua.

Những ngày đầu mới chuyển trường của con là chuỗi ngày 2 mẹ con ôm nhau và thủ thỉ:

• Hôm nay con đã nhớ tên bạn Ốc này. Mẹ cũng nhớ Ốc rồi đấy

• Hôm nay con đã nhớ tên Diệp Tú luôn. Mẹ chưa nhớ mặt Diệp Tú, mai đến con chỉ bạn cho mẹ làm quen với nhé!

• Mẹ đến đón con hôm nay thấy cô Ánh kể con đã rất tự giác, tự xúc ăn hết suất và còn giúp cô dọn lớp luôn. Em bé của mẹ thật là giỏiii. Con đã rất cố gắng đúng không!

Thói quen này có tác dụng kép: vừa củng cố căn cứ an toàn (con được yêu thương vô điều kiện), vừa ghi nhận thành công (con được thấy những gì mình đã làm được). Nó như một cách "lưu trữ" những trải nghiệm tích cực vào ký ức, để con có thể "rút ra" khi cần.

Đây chính là một ứng dụng của tâm lý học tích cực mình đã được học. Việc kết thúc ngày bằng cách ghi nhận những điều tích cực giúp não bộ tập trung vào thành công thay vì thất bại, từ đó xây dựng nền tảng lạc quan và tự tin lâu dài.

Nhìn lại hành trình

8 cách này đều xoay quanh 2 trụ cột: Xây căn cứ an toàn và bồi dưỡng công cụ tự tin. Điều mình nhận ra là các công cụ này giúp con quan sát, học hỏi, thực hành trước khi đạt được thành công thật. Không ai sinh ra đã biết cách thành công, con cần có thời gian và công cụ để từng bước tiến tới.

Sau 2 tuần áp dụng những cách này một cách linh hoạt và kiên nhẫn, Tốp không chỉ quen với trường mới mà còn hào hứng đi học. Con đã tự tin bước vào lớp, chào cô tự nhiên, và chiều về kể cho mẹ nghe những điều thú vị trong ngày.

Và từ tuần thứ 3, khi con đã thật sự ổn định, mình mới thật sự thấy được sự kỳ diệu của việc hiểu và đồng hành cùng con theo đúng nhu cầu phát triển. Nhưng đó là câu chuyện cho bài viết tiếp theo.

Nếu bạn cũng từng như mình - đứng trước những thay đổi lớn của con mà không biết bắt đầu từ đâu, hy vọng 8 cách này có thể là điểm khởi đầu. Vì cuối cùng, việc nuôi dạy con không phải cuộc đua về đích nhanh nhất, mà là hành trình đồng hành dài lâu với tình yêu thương và sự hiểu biết.

Checklist: 8 cách giúp con tự tin khi thay đổi môi trường

Thân mến,

Cẩm Tú

Kỷ luật thích cực

“Làm sao để giúp con mạnh dạn hơn, tự tin hơn, hòa nhập tốt hơn?”

Tất cả dẫn mình đến công thức của sự tự tin mình sắp chia sẻ với bạn sau đây.

Đây là 1 công thức do chính mình đúc kết lại, thông qua những trải nghiệm cá nhân, cùng những kiến thức mình học được. Hy vọng công thức này có thể giúp ích phần nào cho các ba mẹ cũng loay hoay vì “con không hòa đồng, con không tự tin, con nhút nhát” như mình.

Công thức của sự tự tin (phiên bản Kỷ luật thích cực):

Tự tin = Cảm giác an toàn + trải nghiệm thành công

Trước hết, mình cần làm rõ một chút:

“Tự tin” ở đây là “tự” con “tin” vào khả năng của con, từ “tự” mình “tin”, con sẽ “tự” vững vàng vượt qua thử thách.

“Tự tin” mình muốn hướng con đến không phải là không bao giờ sợ hay không bao giờ sai.

Điều mình hướng con đến là tin rằng dù có sợ, có sai, con vẫn có thể học hỏi và tìm ra cách để tiến bước.

Quay trở lại với công thức: Tự tin = Cảm giác an toàn + Trải nghiệm thành công

Cảm giác an toàn - nền móng đầu tiên của sự tự tin

Cảm giác an toàn mà mình nói đến ở đây không dừng ở an toàn vật lý (có đủ ăn, có nơi ở ấm áp). Ở đây, mình nói đến an toàn về mặt tâm lý. Đó là sự kết hợp của 2 cảm giác:

• Biết mình được yêu thương và quan tâm vô điều kiện, được ủng hộ khi khám phá và trải nghiệm những điều mới.

• Biết rằng khi sai lầm hay thất bại, mình vẫn có một nơi để quay về.

Cảm giác an toàn này là điều mình đúc kết được sau khi học về Vòng tròn an tâm (COSP) - mô hình được xây dựng dựa trên 50 năm nghiên cứu về thuyết gắn bó.

Vì sao tự tin lại cần cảm giác an toàn?

Bạn biết điều gì khiến các vận động viên nhảy bungee dám nhảy xuống từ độ cao hàng trăm mét không? Không phải họ không biết sợ, mà vì họ đặt niềm tin tuyệt đối vào sợi dây bungee - “sợi dây an toàn” duy nhất nối họ với sự sống.

Bạn có băn khoăn vì sao các phi hành gia dám bay vào vũ trụ?

Neil Armstrong từng nói trong một cuộc phỏng vấn:

“Tôi tin tưởng tuyệt đối vào đội ngũ mặt đất”

Ông - đại diện cho những phi hành gia dũng cảm nhất - dám dấn thân vào những thử thách “chưa ai làm”, vì ông tin rằng dưới mặt đất luôn có “đội ngũ mặt đất” dõi theo từng giây, sẵn sàng dẫn ông quay về an toàn.

Thí nghiệm Visual Cliff được thực hiện vào những năm 1960s cũng chỉ ra rằng: Khi cảm nhận được sự an toàn và niềm vui, sự yên tâm khích lệ từ mẹ, các em bé sơ sinh cũng mạnh mẽ “dấn thân” để bò qua một tấm kính trong suốt.

Dù là các vận động viên thể thao mạo hiểm, những nhà thám hiểm lừng danh, hay chính các em bé đều có điểm chung: Cần 1 điểm tựa an toàn để dám bước ra, dám dấn thân, dám khám phá.

Đây chính là khái niệm “căn cứ an toàn” (secure base) trong mô hình Vòng tròn an tâm - Circle of Security Parenting (COSP).

Căn cứ an toàn này giúp con:

• Mạnh dạn rời khỏi vòng tay mẹ để khám phá thế giới.

• Và cũng biết rằng luôn có thể quay về khi cần.

Nền móng càng vững chắc, con càng dám bước ra.

Trải nghiệm thành công - mảnh ghép trọn vẹn của “tự mình tin”

Chỉ có cảm giác an toàn thôi thì chưa đủ tạo nên sự tự tin. Những lời yêu thương ngọt ngào, những cái ôm ấm áp - tất cả đều rất quan trọng, nhưng chúng chỉ là bệ phóng.

Bên cạnh bệ phóng an toàn, còn cần 1 điều nữa để tạo nên sự tư tin: đó là những trải nghiệm thành công, hay mình còn nói là trải nghiệm “được làm” và “làm được”.

Mình học được điều này từ Albert Bandura, một nhà tâm lý học nổi tiếng với nghiên cứu về “self-efficacy” (niềm tin vào khả năng bản thân). Ông chỉ ra rằng nguồn mạnh mẽ nhất tạo nên niềm tin này chính là “mastery experience” - trải nghiệm làm chủ.

Mình tạm gọi nó cho dễ hiểu là trải nghiệm “được làm” và “làm được”.

“Được làm” và “làm được” là gì?

• Là con có cơ hội tự thực hiện những nhiệm vụ/ thử thách mà không bị cấm đoán, chê bai, làm hộ).

• Con được tôn trọng khả năng và tốc độ khi thực hiện những công việc đó (được phép sai, được phép chậm, đôi khi là được phép … chán quá thì dừng lại chút, rồi sau làm tiếp,…)

• Con hoàn thành công việc bằng chính sự cố gắng của mình (cần phải có cố gắng, dễ quá thì cũng không thêm tự tin, mà khó quá thì chắc chắn là nản)

• Con thấy được kết quả cụ thể của công việc (tức là làm xong, thấy thành công)

“Được làm” và “làm được” có thể là:

• Một em bé 2 tuổi được bố mẹ cho tập rót nước, và sau đó con đã tự rót được nước từ bình vào cốc của mình gọn gàng (dù trước đó đã có 2 tuần ướt hết bàn và sàn nhà).

• Một em bé 4 tuổi được bố mẹ cho tập mặc quần áo, và sau đó con đã tự mặc được 1 bộ quần áo (dù mất 1 tuần vật vã xác định mặt trước, mặt sau).

• Một em bé 6 tuổi được bố mẹ cho tập đánh vần, và sau đó tự đánh vần được từ “nhà” (Dù trước đó là 1 tháng vật vã với nhận mặt chữ và làm quen với dấu).

Vì sao trải nghiệm “được làm” và “làm được” lại quan trọng đến vậy?

Ở góc độ tâm lý học, não bộ con người ghi nhớ mạnh mẽ nhất khi tự mình tham gia hành động. Khi con “được làm” (có cơ hội tự tay thử), não bắt đầu hình thành kết nối thần kinh mới. Nhưng chỉ khi con “làm được” (hoàn thành nhiệm vụ dù nhỏ) thì kết nối đó mới được củng cố thành ký ức thành công

Chính sự kết hợp giữa cơ hội thử (được làm) và bằng chứng thành công (làm được) mới tạo ra niềm tin bền vững. Nó khác hoàn toàn với lời khen, vì lời khen là đến từ bên ngoài, còn trải nghiệm thành công đến từ bên trong chính đứa trẻ.

Được làm và làm được giúp con thật sự tin: “À, mình có thể!”

Điều gì sẽ xảy ra nếu chỉ có một trong hai yếu tố của công thức này?

• Chỉ có cảm giác an toàn mà thiếu “được làm và làm được”: Con sẽ cảm thấy được yêu thương, được chở che nhưng thiếu tin vào bản thân. Việc được yêu thương và chở che nhiều quá có thể khiến con trở nên phụ thuộc, luôn cần sự giúp đỡ và xác nhận từ người khác trước khi làm bất cứ việc gì.

• Chỉ có được làm và làm được mà thiếu cảm giác an toàn: Con có thể rất xông xáo, làm được nhiều thứ nhưng sự tự tin lại mong manh. Con sợ thất bại, sợ sai, sợ rằng nếu mình làm gì sai, mình sẽ không còn được yêu thương nữa.

Khi con có đủ cả hai - vừa có nền tảng an toàn, vừa “được làm và làm được” - đó mới là sự tự tin thực sự.

Loại tự tin này không phụ thuộc vào lời khen hay sự chấp thuận từ bên ngoài, mà đến từ hiểu chính bản thân mình - biết mình có thể làm gì, không thể làm gì; và dù có hay không thể làm gì, mình vẫn có một bến đỗ an toàn để quay về.

Nếu hình dung sự tự tin như một chuyến bay, thì:

• Cảm giác an toàn chính là sân bay - nơi con có thể khởi hành, cũng là nơi con có thể quay về.

• Trải nghiệm thành công là động cơ - thứ tạo lực đẩy để con bay lên, khám phá, và vững vàng khi đối mặt thử thách.

Chỉ có sân bay mà không có động cơ - máy bay không thể cất cánh.

Chỉ có động cơ mà không có sân bay - máy bay không thể xuất phát một cách vững vàng.

Tự tin = Sân bay (an toàn) + Động cơ (được làm và làm được)

Tự tin không phải “trời cho”, đó là một công thức có thể xây dựng

Nếu bạn đang đồng hành cùng một em bé nhút nhát, hay đang băn khoăn làm sao để xây nền tảng tự tin cho con mình - hãy thử bắt đầu bằng việc nhìn lại hai yếu tố:

• Sân bay: Con có đang cảm thấy đủ an toàn không? Con có biết rằng dù thành công hay thất bại, vẫn có một nơi để con được yêu thương vô điều kiện?

• Động cơ: Con có đang được tạo cơ hội để thử, để sai, để tự làm và tự thành công với đúng nhịp độ riêng của con?

Mỗi lần con tự rót nước, tự mặc đồ, tự cầm bút và viết xong một chữ là một lần “động cơ” được khởi động.

Mỗi cái ôm sau vấp ngã, mỗi ánh nhìn ghi nhận thay vì phán xét là một lần “sân bay” mở rộng thêm đường băng.

Và từng bước như thế, bạn đang cùng con xây dựng nền tảng vững chắc, để một ngày không xa, con đủ tự tin để “bay” đi theo cách riêng của mình.

Mỗi đứa trẻ đều xứng đáng được “bay” bằng chính đôi cánh của mình. Và khi biết mình có một “sân bay” để quay về, con mới thật sự dám bay xa.

Trong bài viết tiếp theo, mình sẽ chia sẻ 7 cách cụ thể mình đã áp dụng trong những thời điểm nhạy cảm như khi con chuyển trường, chuyển nhà, làm quen với môi trường mới để hỗ trợ xây dựng sự tự tin cho con.

Nếu bạn đang ở trong giai đoạn chuyển giao này cùng con, hãy reply lại email này. Có thể chỉ vài câu trao đổi cũng sẽ giúp bạn sáng rõ thêm điều gì đó.

Thân mến,

Cẩm Tú

Kỷ luật thích cực

Hạnh phúc là một kỹ năng có thể học được

Ồ, “hạnh phúc” mà cũng có thể học được ư?

Với mình, hạnh phúc là 1 trạng thái cảm xúc chịu tác động bởi rất nhiều yếu tố ngoại cảnh. Kiểu như nhiều tiền thì vui, công việc tốt thì hạnh phúc, gia đình ấm êm, con ngoan ngoãn khoẻ mạnh là hạnh phúc,... Những cái đó làm sao mà học được?

Nhưng Dr Seligman không nói như vậy. Theo kết quả từ nhiều năm nghiên cứu, ông chỉ ra rằng hạnh phúc là một bộ kỹ năng, với một công thức cụ thể.

Công thức của hạnh phúc là PERMA:

P - Positive Emotions: Những cảm xúc tích cực

E - Engagement: Sự gắn kết

R - Relationships: Mối quan hệ

M - Meaning: Ý nghĩa

A - Achievement: Thành tựu

Và dựa vào công thức này, hạnh phúc là một kỹ năng hoàn toàn có thể học được bằng cách luyện tập kỹ năng nhận biết và trân trọng cảm xúc tích cực, kỹ năng xây dựng các mối quan hệ ý nghĩa, kỹ năng hiểu và nhận biết bản thân, để biết mục đích của mình trong cuộc sống là gì, và những kỹ năng bổ trợ để có được thành tựu cá nhân trong công việc và cuộc sống.

Giống như học đàn piano hay học lái xe vậy. Bạn có thể đi từng bước cụ thể, rèn những kỹ năng còn thiếu để có được bộ kỹ năng giúp bạn hạnh phúc.

Hạnh phúc mà còn có thể học được, thì còn gì không thể học được nữa?

Khi nuôi con, mình nhận ra nhiệm vụ của cha mẹ không chỉ dừng ở việc cho con ăn no, cho con ngủ đủ, cho con đủ quần áo mặc mà còn là xây dựng cho con những phẩm chất và kỹ năng cần thiết để con có thể trưởng thành.

Trong những phẩm chất mình muốn xây dựng cho con có 2 chữ “tự tin”.

Khi nghĩ đến sự tự tin, mình băn khoăn:

Tự tin có “học” được không nhỉ?

Liệu tự tin có học được như hạnh phúc không? Hay nó là thứ mà ai có thì có, ai không có thì thôi. Nó có phải "trời sinh" như tính cách? kiểu như: con nhà này nhút nhát vì giống bố, con nhà kia mạnh dạn vì giống mẹ?

Mình đã thử tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi đó và kết quả là:

• 1 nghiên cứu từ King’s College London theo dõi 3700 cặp song sinh 7-10 tuổi và phát hiện ra sự tự tin trong học tập có 50% là do gene, 50% là do môi trường.

• 1 nghiên cứu từ ĐH Cambridge chỉ ra rằng “cảm nhận về bản thân” của trẻ 5 tuổi có yếu tố di truyền chi phối, bên cạnh ảnh hưởng từ môi trường gia đình. Cũng chính nghiên cứu đó chỉ ra rằng yếu tố di truyền không quyết định tất cả - môi trường sống và phong cách giáo dục có thể tác động mạnh mẽ, bồi đắp hoặc hạn chế sự tự tin của trẻ.

Túm lại: Di truyền là viên gạch đầu tiên đặt nền móng, đặt dầm và cột cho ngôi nhà tự tin, còn môi trường, phong cách nuôi dạy, giáo dục,... là tường, là mái, là nội thất của ngôi nhà đó.

Một ngôi nhà chỉ có móng và cột thì cũng chẳng sử dụng được. Mà một ngôi nhà không móng, không dầm cột thì cũng … dễ đổ.

Tự tin là sự kết hợp của cả hai. Bẩm sinh cũng có, mà môi trường và rèn luyện cũng có.

Điều này khiến mình cảm thấy nhẹ nhàng hơn rất nhiều. Con mình nhút nhát có thể không phải do mình chưa đủ tốt đâu, có thể gene bẩm sinh tác động đó. Và kể cả nếu con có nhút nhát đôi chút do môi trường thật, thì mình vẫn luôn hoàn toàn có thể thay đổi.

Điều này dẫn đến câu hỏi tiếp theo trong đầu mình:

Vậy nếu muốn tác động đến sự tự tin, mình có thể tác động những gì?

Gene thì chắc là... không. Trừ khi quay ngược thời gian chọn lại bạn đời hoặc quay lại thời mình chưa sinh để nhờ bố mẹ xếp lại mã gene.

Vậy thì cái mà có thể tác động là môi trường và sự rèn luyện.

Rèn luyện TỰ TIN thế nào?

Mình từng được bảo: “Cứ cho nó ra ngoài nhiều cho dạn lên.”

Không biết nhà bạn thế nào chứ con mình, càng cho càng co rúm vào và nép sát vào mẹ.

Mình bắt đầu dừng lại và đi theo từng bước:

Bước 1: Hiểu rõ con của mình

Thấm nhuần tư tưởng “nuôi dưỡng đứa trẻ như chăm một cái cây”, mình tìm hiểu và khám phá ra một cách phân loại rất hay từ bác sĩ nhi khoa W. Thomas Boyce.

Những em bé "hoa bồ công anh" (khoảng 30% số trẻ)

• Đặc điểm: Kiên cường, ít nhạy cảm, dễ thích nghi

• Biểu hiện: Con có thể ngủ ngon dù có tiếng ồn, không bận tâm khi quần áo ướt hoặc có cát, thích những bất ngờ thú vị, chơi tốt dù có người lạ xung quanh

Những em bé "hoa tulip" (khoảng 40% số trẻ)

• Đặc điểm: Mức độ nhạy cảm trung bình

• Biểu hiện: Đôi khi nhạy cảm với một số thứ nhưng không quá mức, thích được chuẩn bị trước khi có thay đổi, cần thời gian nhưng không quá lâu để thích nghi

Những em bé "hoa lan" (khoảng 30% số trẻ)

• Đặc điểm: Cực kỳ nhạy cảm với môi trường

• Biểu hiện: Có rất nhiều biểu hiện khác nhau, có thể con dễ giật mình với âm thanh đột ngột, đặc biệt khó chịu với một chất liệu vải nào đó, khó ngủ trong những ngày thật hào hứng, không thích những bất ngờ lớn, thích chơi trong môi trường yên tĩnh, thể hiện cảm xúc một cách mạnh mẽ và sâu sắc,...

Bước 2: Đưa con vào "môi trường" phù hợp

Nhìn nhận và hiểu con là "bông hoa" nào rồi, what's next? Bước tiếp theo là đưa bông hoa của mình vào nơi phù hợp.

Với các em bé "hoa bồ công anh": Các em này có thể "trồng" ở mọi nơi. Chúng thường không gặp nhiều vấn đề với sự mạnh dạn, tự tin. Môi trường nào cũng có thể thích nghi được. Nhưng cũng cần chú ý đừng "bỏ bê" vì nghĩ con "dễ nuôi".

Với các em bé "hoa tulip": Cần môi trường ổn định, có cấu trúc. Điều quan trọng là được thông báo trước khi có thay đổi. Ví dụ: "Ngày mai chúng ta sẽ đi chỗ mới, con sẽ gặp những người bạn mới..." Cần routine rõ ràng để con cảm thấy an tâm.

Với các em bé "hoa lan": Thật sự cần nhiều sự chăm sóc kĩ càng. Cần "nhà kính" hoặc môi trường thuần khiết như rừng sâu để ươm mầm, tưới tắm. Điều này có nghĩa là khi có thể, ba mẹ hãy:

• Giảm thiểu kích thích không cần thiết (âm thanh quá to, đám đông quá lớn)

• Tạo không gian an toàn để con "sạc pin" sau mỗi sự thay đổi, sau mỗi hoạt động

• Cho con thời gian quan sát trước khi tham gia

• Thừa nhận cảm xúc của con trước khi khuyến khích con làm gì đó

Và rồi, đưa vào môi trường phù hợp rồi thì việc rèn luyện cũng cần theo tốc độ và nhịp độ, tín hiệu của con.

Điều cần nhất vẫn là đảm bảo an toàn, hỗ trợ khi cần thiết, để con vào "vùng học tập" - nơi con cảm thấy đủ an toàn để thử thách bản thân.

Từ hiểu, mình đã thay đổi “chiến lược” với “bông hoa” mình đang có

May mắn thay, mình đã học Vòng tròn an tâm trước đó. Và trong lúc khó khăn, mô hình cực kỳ đơn giản đó đã giúp mình đi đúng hướng, đọc đúng nhu cầu, đáp ứng đúng và đầy đủ. Việc thay đổi môi trường cho con trở nên dễ dàng hơn rất nhiều.

Với Tốp - em bé "hoa lan", mình tạo "nhà kính" bằng cách:

Khi con chưa vào lớp ngay vì sợ: Thay vì cố bế, cố lôi con vào lớp hoặc trốn đi trong lúc con không để ý, mình ghi nhận cảm xúc của con, hiểu là con sợ và đưa ra phương án hỗ trợ cho con chọn. Song song với đó là trao đổi với cô để cô hiểu đặc điểm tính các của con, và nhờ cô hỗ trợ.

Khi con lạ cô, lạ trường mới: Thay vì cố nói với con rằng "Trường này vui lắm mà", mình đưa cho con thử thách khám phá để con tò mò, chủ động hơn.

Mình nói: "Mỗi trường có những điều đặc biệt riêng. Con khám phá xem có gì hay kể mẹ nghe nhé."

Về nhà sau khi đi học, con có nhiều thay đổi như khóc dễ hơn, kén ăn hơn, bám mẹ hơn: Thay vì quát nạt để con nín khóc, mình hiểu là con đang muốn tìm lại cảm giác an toàn, muốn "sạc pin" với mẹ nên chấp nhận hỗ trợ con nhiều hơn.

Ngày nào đón con về, mình cũng ôm con chặt và nói: "Một ngày dài ở trường mới chắc em nhớ mẹ lắm nhỉ? Mẹ cũng nhớ em, chúng mình ôm nhau thật chặt để sạc đầyyy cục pin sau cả ngày xa nhau nhé!”.

Kết quả khiến mình ngạc nhiên. Con dần quen, dần chấp nhận môi trường mới, và sự thay đổi diễn ra êm đẹp sau 2 tuần (dù 2 tháng rồi, chúng tôi vẫn tương tư Klover).

Nhưng điều quan trọng nhất mình nhận ra là: Tính cách con thì vẫn thế, mẹ đã học được cách hiểu và đồng hành cùng con, để con tin vào bản thân và dần thể hiện sự tự tin đó ra ngoài.

Và thực ra, có cả một tấm bản đồ để giúp mình nhìn ra nhu cầu đó của con

Những thay đổi này đã giúp Tốp và mình vượt qua giai đoạn chuyển trường một cách suôn sẻ. Nhưng khi nhìn lại, mình nhận ra có một “pattern” - một hệ thống, một tấm bản đồ ẩn sau mọi thứ mình đã làm.

Giống như Dr. Seligman dạy về hạnh phúc, tự tin cũng cần một "giáo trình" để học. Những kỹ năng đơn lẻ cần được ghép lại thành một khung làm việc có hệ thống.

Vòng tròn an tâm không chỉ giúp mình hiểu cách "chăm sóc” đúng cho bông hoa của mình, mà còn giúp mình trở thành "căn cứ an toàn" mà con có thể tin tưởng - nơi con biết mình luôn được chào đón, được hiểu và được hỗ trợ để khám phá thế giới một cách tự tin.

Chương trình này đặc biệt hữu ích cho những em bé "hoa lan" và những em bé “hoa tulip”. À,... nhưng thực ra, mọi đứa trẻ đều cần có một "căn cứ an toàn" để từ đó khám phá và xây dựng sự tự tin theo cách riêng của mình. Vòng tròn an tâm này, có thể hỗ trợ cho tất cả các gia đình.

Bài tiếp theo, mình sẽ chia sẻ công thức cho sự tự tin mà mình đã tổng hợp được từ toàn bộ hành trình này. Hẹn gặp bạn - ở bản tin sau nhé

Thân mến,
Cẩm Tú

Kỷ luật thích cực

Nhưng hôm ấy là ngày đầu tiên con đến trường mới, ngày mà cả nhà đã chuẩn bị tinh thần rất lâu.
Vậy nên, dù tim thắt lại, hai vợ chồng vẫn nắm tay nhau quay lưng đi, để lại con giữa lớp học mới. Tiếng con vẫn văng vẳng sau lưng, mình thấy tai mình nóng ran, bàn tay ướt mồ hôi. Trong đầu là một mớ câu hỏi lặp đi lặp lại:

• Mình có đang làm đúng không?

• Con sẽ vượt qua được không?

• Mình có thể làm gì để giúp con ngay lúc này?

Mình quay sang hỏi chồng - người có tính cách giống con nhất nhà:

• Anh ơi, nếu anh là con bây giờ, anh sẽ cảm thấy thế nào?

Chồng mình băn khoăn một chút rồi bảo:

• Nếu là anh, anh cũng sẽ thấy sợ phết. Đang từ 1 môi trường rất nhỏ bé, an toàn sang 1 môi trường lớn hơn, xung quanh toàn thầy cô và bạn mới,... hoang mang phết, lo nữa. Anh nghĩ mấy ngày này sẽ là một thử thách lớn với con và với cả nhà mình đấy.

Nghe xong, mình chợt hiểu:

Con đang thực sự sợ hãi, và mình thì lại an ủi sai cách.

Những câu nói nghe có vẻ đúng… nhưng lại sai trong khoảnh khắc tạm biệt

Trước khi quay lưng đi, mình đã nói với con:

• “Bình tĩnh đi con, mẹ ở đây với con.”

• “Mạnh mẽ lên, con làm được.”

• “Con yên tâm nhé, trường này cũng rất vui mà.”

Nghe thì hợp lý. Nhưng với con lúc đó…

“Bình tĩnh đi con, mẹ ở đây với con.”
Con biết rõ mẹ sẽ rời đi ngay sau đó. Tín hiệu “mẹ ở đây” mâu thuẫn với thực tế “mẹ sắp đi”, khiến hệ thần kinh con càng không đoán được điều gì sẽ xảy ra. Trẻ nhỏ rất nhạy cảm với sự nhất quán; khi cảm nhận sự không nhất quán, não con kích hoạt chế độ báo động.

“Mạnh mẽ lên, con làm được.”
Ngay sau câu đầu tiên đã gây báo động, yêu cầu “mạnh mẽ” trở thành áp lực. Con đang yếu ớt, run rẩy, chỉ muốn mẹ. “Mạnh mẽ” lúc đó là một chiếc áo quá rộng → con không mặc vừa.

“Trường này cũng vui mà.”
Khi cơ thể con đang run lên vì sợ, “vui” là thứ xa vời. Nó giống như bảo một người đang mắc kẹt trong bão rằng “sau bão trời quang, đẹp lắm” → họ đơn giản là không thể cảm nhận được.

Kết quả: Cơn lũ cảm xúc cuồn cuộn kéo đến, con “bật nắp”, và chới với tìm cái “phao cứu sinh” an toàn nhất là mẹ.

Bốn nhu cầu cốt lõi trong những thay đổi lớn

Lúc này, mình nhớ lại “bản đồ” từng giúp mình trong nhiều khủng hoảng: Vòng tròn an tâm - Circle of Security Parenting.

“Circle of Security Parenting” là một mô hình được phát triển dựa trên 50 năm nghiên cứu về thuyết gắn bó. Mô hình này giải thích rằng, khi ở trong những sự thay đổi lớn, con sẽ cảm thấy an toàn hơn khi có 1 nơi trú ẩn an toàn, giúp con đáp ứng các nhu cầu:

1. Được chào đón dù con đang nước mắt nhạt nhoà.

2. Được sắp xếp lại cảm xúc: Giúp con gọi tên và điều chỉnh cảm xúc.

3. Được dỗ dành, an ủi: Để con cảm thấy được yêu thương và được chấp nhận.

4. Được bảo vệ: Để con biết có ai đó luôn ở bên, giữ an toàn cho con.

Chỉ khi 4 nhu cầu này được đáp ứng, con mới cảm thấy đủ an toàn để khám phá môi trường mới, thử thách mới.

Từ lý thuyết đến thực tế gia đình mình

Khi hiểu ra điều này, mình nhận thấy rõ: nếu không chủ động đáp ứng đủ 4 nhu cầu đó trong từng khoảnh khắc chia tay, con sẽ quanh quẩn lâu hơn ở trạng thái cảnh giác, còn mình thì sẽ tiếp tục bối rối, loay hoay. Từ đó, mình đã ngồi lại, xem lại mình đã làm chưa tốt ở đâu và lên một kế hoạch cụ thể, từng bước trước - trong và sau lúc tạm biệt, để con luôn cảm thấy an toàn ngay cả khi mẹ không ở bên.

Kế hoạch gồm:

• Trước: Ghi nhận cảm xúc của con khi rời xa bố mẹ, giúp con nhận diện và gọi tên, sắp xếp lại những cảm xúc đó. Song song với đó là trao đổi cùng cô giáo phụ trách lớp con để cô hiểu và đồng hành cùng mẹ hỗ trợ con.

• Trước và trong: Cùng con chuẩn bị những cách để con cảm thấy đủ an toàn khi ở trường và làm đúng theo cách đó

• Sau: Ghi nhận sự cố gắng của con sau mỗi ngày, và đặc biệt đào sâu vào đồng hành với cảm xúc của con những ngày đầu ở môi trường mới.

Và … xong kế hoạch thì làm thôi.

CHIỀU VỀ NGÀY ĐẦU TIÊN: Mình đón con sớm, đưa con đến góc con thích nhất trong khu nhà và tâm sự:

• Sáng nay, khi chia tay nhau, mẹ thấy con khóc. Mẹ nghĩ là chúng mình đã chưa chuẩn bị đủ kỹ lưỡng cho sự thay đổi này. Giờ mình sẽ nói chuyện kỹ hơn, con nhé.

• Ngày mai con sẽ đến trường mới. Con có thể sẽ hơi lo lắng, hơi hồi hộp và có thể hơi sợ khi chào mẹ ra về. Điều đó bình thường lắm con ạ.

• Lúc đến trường, mẹ sẽ ôm con một cái thật chặt, sau đó cô giáo sẽ đón con. Khi con ở trường, con được an toàn bên cạnh các cô. Các cô sẽ chăm sóc, yêu thương con. Chiều mẹ sẽ đến đón con sớm.

Vì sao nó hiệu quả: đoạn hội thoại trên ghi nhận, gọi tên cảm xúc của con, đưa ra một lộ trình với thứ tự các hoạt động rõ ràng, để con biết được sẽ có những gì xảy ra, và đảm bảo con hiểu con luôn được an toàn.

LÚC TẠM BIỆT NHỮNG NGÀY SAU: Thay vì những câu cũ, mình áp dụng cách nói mới:

1. Thay vì “Bình tĩnh, mẹ ở đây”

→ “Mẹ thấy con vừa hào hứng vừa lo lắng một chút. Mẹ sẽ dắt tay con để con yên tâm nhé.”

• Vì sao nó hiệu quả: Câu này vừa ghi nhận cả hai mặt cảm xúc (hào hứng + lo lắng), vừa kèm một hành động cụ thể (“dắt tay”) để não con nhận tín hiệu an toàn qua tiếp xúc cơ thể. Con sẽ không cần “tự” bình tĩnh, mà được mẹ đồng hành ổn định cảm xúc ngay lúc đó.

2. Thay vì “Mạnh mẽ lên”

→ “Mẹ tin con làm được, và nếu cần gì, cô sẽ giúp con nhé.”

• Vì sao nó hiệu quả: Niềm tin của mẹ trao cho con là một “liều thuốc” tự tin, nhưng đồng thời câu này cũng mở ra một “kênh an toàn” thứ hai - cô giáo, Mình đổi cách nói này để con biết ngoài mẹ, ở trường vẫn có người sẵn sàng bảo vệ và hỗ trợ con. Điều này đáp ứng cùng lúc nhu cầu được tin tưởng và được bảo vệ.

3. Thay vì “Trường này vui lắm”

→ “Mỗi trường có những điều đặc biệt riêng. Con khám phá xem có gì hay kể mẹ nha.”

• Vì sao nó hiệu quả: Mình đã không áp đặt cảm xúc “vui” khi con chưa sẵn sàng, mà kích hoạt bản năng tò mò - một động lực tự nhiên để con vượt qua sợ hãi. Từ vai “nạn nhân” của thay đổi, con chuyển sang vai “nhà thám hiểm” chủ động.

KHI ĐÓN CON VỀ:

Thay vì "Con có khóc không? Hôm nay ở lớp con có ngoan không?"

→ "Ngày hôm nay ở trường của con có những cảm xúc gì nhỉ, kể mẹ nghe vớiii!”.

(Đương nhiên, luôn đi kèm với một cái ôm thật chặt khi em bé chạy ùa vào lòng mẹ)

• Vì sao nó hiệu quả: Điều mình muốn tập trung nhất vào sau một ngày xa mẹ của con, là cảm giác được chào đón và xoa dịu với 1 cái ôm thật chặt, là cảm xúc của con trong suốt 1 ngày dù nó là vui hay buồn để 2 mẹ con cùng sắp xếp lại. Dù có vui hay buồn, có cười tươi hay khóc ướt nhẹp cả 2 mắt, con vẫn luôn được chào đón ở lớp và ở nhà.

Khi những câu mới này được sử dụng, cùng với sự đồng hành của cô giáo, mỗi câu đều chạm vào ít nhất một trong 4 nhu cầu cốt lõi:

• Được chào đón: Cô đón và ôm con lúc ở trường, mẹ đón và ôm con khi về nhà.

• Sắp xếp cảm xúc: Gọi tên, công nhận cảm xúc con.

• Dỗ dành, an ủi: Tiếp xúc cơ thể, lời nói dịu dàng.

• Bảo vệ: Đảm bảo luôn có người chăm sóc an toàn cho con cả ở trường và ở nhà.

Và kết quả:

• Ngày đầu tiên sau thay đổi, con miêu tả cảm xúc 1 ngày là “hào hộp” - một từ em bé mới sáng tạo ra, là combo của “hào hứng” và “hồi hộp”.

• Ngày tiếp theo, con kể líu lo về những điều khác biệt giữa trường mới và Klover

• Ngày sau đó nữa, con đề nghị mẹ vẽ 1 hình trái tim lên tay con để con biết mẹ luôn ở cạnh con. Mình đã “hào phóng” vẽ luôn chân dung cả gia đình và 3 trái tim lận. Con đến lớp cực vui vẻ và tự hào chạy đến khoe ngay với các cô.

• Cuối tuần đầu tiên đi học, con đã cười tươi cùng các bạn, hào hứng với các hoạt động trên lớp, và tuần sau đó là không còn giọt nước mắt nào khi đến lớp nữa rồi :D

Hết 2 tuần đầu tiên, khi con thật sự đã quen, mình mới thở phào.

Một sự thay đổi lớn đúng nghĩa với cả gia đình, và nhờ tấm bản đồ vòng tròn an tâm, chúng mình lại xuất sắc vượt qua một cách đầy ngoạn mục. Thử thách đó không khiến chúng mình gục ngã hay hoang mang quá nhiều, nó đã thật sự là một cơ hội để cả nhà sát lại gần nhau hơn.

Một bài học lớn nhất mà hành trình chuyển trường này đã giúp mình một lần nữa nhận ra và khắc thật sâu: Các hành vi của con không phải là vấn đề, nó là phần nổi của tảng băng chìm của những nhu cầu con chưa nói được thành lời.

Càng ngày, mình càng tin:

• Nhút nhát không phải do con yếu đuối

• Rụt rè không phải do con thiếu hoà đồng

• Tự tin không hoàn toàn là một bản năng trời sinh mà là một kỹ năng ba mẹ có thể đồng hành, hỗ trợ con xây dựng

Mình sẽ chia sẻ thêm trong bài viết tới, hẹn gặp bạn nhé!

Nếu bạn cũng từng bối rối khi con gặp thay đổi lớn, hoặc muốn chia sẻ tình huống khó khăn mà bạn đang cần hỗ trợ, hãy reply email này. Mình luôn đọc và phản hồi từng email của các mẹ.

Thương mến,
Cẩm Tú

Kỷ luật thích cực

Subscribe now

Share

Mình yêu Klover theo đúng nghĩa “tình đầu” của 1 người mẹ.

Klover là nơi mình yên tâm gửi Tốp từ ngày con mới 15-16 tháng, còn chưa biết nói, chưa biết đi.

Klover là ngôi trường có cô chủ trường ấm áp với chuyên môn cao nhất mình từng biết, bà bếp nấu ngon đến mức ngày nào con cũng ra về với cái bụng căng tròn, có những cô giáo yêu thương con đến mức ngày nào đi đón con cũng bịn rịn không muốn xa trường để về với mẹ.

Klover thật sự là ngôi nhà thứ 2 của con, nơi mình yên tâm gửi con không cần check camera, đơn giản vì mình biết ở đó, với những con người đó, con sẽ được an toàn, con sẽ được yêu thương.

Vì tình yêu vô bờ bến ấy, dù chuyển nhà cách 10km, mình vẫn hào hứng sẵn sàng lái xe chở con đến Klover để học hàng ngày. 10km thì cũng chẳng có vấn đề gì, chỉ cần đấy là Klover, chỉ cần đấy là nơi con thấy vui vẻ và an toàn, mẹ sẵn sàng đi hết!

Nhưng rồi chuyện không như mình nghĩ. Klover thì vẫn yêu thương và chào đón con, nhưng chặng đường đi đến trường thì lại bào mòn sự háo hức của con mỗi ngày.

Chặng đường từ nhà mình đến Klover gồm 7km đi đường cao tốc với đầy xe tải, container. Ra khỏi cao tốc thì 3km còn lại là đường nội đô gần như luôn trong trạng thái ùn tắc với xe máy sẵn sàng tạt đầu ô tô bất cứ khi nào.

Mỗi ngày, mình tốn ít nhất 30 phút cho 1 chiều di chuyển (nếu trộm vía không tắc). Còn tắc thì … 1 tiếng.

Cả đi cả về là ít nhất 1.5h mỗi ngày. Hôm nào mưa thì xác định là ngày 2 tiếng trên đường.

Sau tuần đầu tiên, mình thấy con bắt đầu mệt.

Đến tuần thứ 3, sáng nào con cũng uể oải khi lên xe. Một buổi chiều ngồi trên xe khi đi về, Tốp ngáp dài và bảo mẹ:

• Mẹ ơi sao lâu thế? Sao mãi chẳng đến nhà!

Mình thủ thỉ:

• Uh, giờ nhà mình xa trường hơn nhà cũ, nên đi lại sẽ hơi lâu con ạ! Con đang thấy không thoải mái à?

Tốp quay mặt đi rồi kêu:

• Con mệt! Lâu quá! Con muốn về nhà!

Khoảnh khắc đó khiến mình khựng lại. Mình yêu Klover là thật, nhưng nếu việc đi lại này khiến con mệt, ảnh hưởng đến sức khoẻ, thậm chí khiến con chán nản thì cần phải xem xét lại rồi.

Hôm đó về, mình đi xem một vòng các trường gần nhà mới. Sau cùng, mình chốt đăng ký và nộp học phí cho con, chờ 4 tháng tiếp theo để đến kỳ học mới, cho con chuyển sang trường mới.

4 tháng, mình đã chuẩn bị những gì?

Để chuẩn bị cho con qua trường mới, mình đã:

• Cho con đi tham quan trường

• Cho con đến lớp trải nghiệm, làm quen các cô

• Hàng ngày đi học về 2 mẹ con dắt nhau qua trường mới đi dạo ngoài cổng trường

• Cho con xem hình ảnh trường và các hoạt động của trường

• Cho con xem clip giới thiệu cô giáo

• Cho con tham gia cùng việc chuẩn bị đồ đạc, chọn quần áo và chăn gối đi học

• Đọc sách về các câu chuyện ngày đầu tiên đi học, …

Tất cả những điều này được làm liên tục suốt 1 tháng cuối cùng trước khi con chuyển trường với hy vọng con quen dần.

Mình đã chuẩn bị tinh thần là con sẽ vẫn khóc thôi, chắc sẽ mất 1-2 tuần cho con quen,...

Ngày đầu đến trường, con khóc thật, y như mình đoán

Nhưng điều mình không chuẩn bị là chính mình!!!

Mình bối rối, mình đứng như trời trồng, mình không biết nên làm gì khi nhìn con khóc nấc lên trên tay cô và giơ 2 tay chới với gọi: “Mẹ !!! Con muốn mẹ!!! Con sợ!!!”

Mình suýt lao vào ôm con. Trời ơi, mình chưa hề sẵn sàng!!!!!

Sự thật rớt xuống đầu mình cái bụp!

Mình chuẩn bị cho con rất kỹ, nhưng quên mất một điều

Chuẩn bị cho chính mình!!!

Thú thật, khi nhìn con khóc như thế, mình có 1 mong muốn cháy bỏng là … bế con về và lái xe 10km đưa con sang Klover.

Trời ơi, mình chưa hề sẵn sàng cho một sự thay đổi như thế!!!

Mình ngỡ ngàng nhận ra bao nhiêu sự chuẩn bị trước giờ chỉ hướng vào con, chứ không có một chút gì cho mẹ.

Nhìn lại, mình không hề biết:

• Con khóc thì cô sẽ làm gì với con?

• Trường đông như thế, lớp nhiều cô như thế, ai sẽ là người chăm sóc con?

• Lớp năm nay có bao nhiêu bạn mới như con?

• Các cô có dỗ dành con khi con khóc không?

• Món con không ăn được thì sao? Trưa con không ngủ được thì thế nào? Ở ngôi trường nhỏ như Klover thì con còn được các cô ôm ấp, ru ngủ, trường này to quá, các cô có đủ thời gian chăm con không?

Mình hoang mang, mình lo lắng, mình bối rối.

Và rồi mình hiểu: có thể con đã được chuẩn bị trước đó, nhưng khoảnh khắc sang với cô, con cảm nhận được sự bối rối và hoang mang từ mẹ nên cũng lo lắng theo và khóc thật to.

Đó là khoảnh khắc mình nhớ đến một khái niệm mà mình sẽ chia sẻ với bạn ngay đây.

Vòng tròn an tâm (COSP) và khái niệm “căn cứ an toàn” (secure base)

Vòng tròn an tâm (Circle of Security Parenting - COSP) - là một mô hình được phát triển dựa trên hơn 50 năm nghiên cứu về thuyết gắn bó. Thay vì tập trung vào các vấn đề hành vi, COSP đưa ra một “bản đồ” giúp ba mẹ đọc hiểu nhu cầu của con và đáp ứng một cách phù hợp.

Trong COSP có một khái niệm cốt lõi là “căn cứ an toàn” (secure base). Căn cứ an toàn này là nơi tiếp thêm sức mạnh cho con để con khám phá thế giới, đồng thời cũng là điểm tựa để con quay về khi cần.

Cha mẹ - chính là căn cứ an toàn đó của con.

Mình luôn tập trung làm sao trở thành 1 căn cứ an toàn cho con, nhưng quên mất: để làm được điều đó, chính mình cũng cần phải cảm thấy an toàn, an tâm với môi trường mới mà con đang đến.

Khoa học về những cảm xúc bị "lây nhiễm"

Nghiên cứu của Hatfield, Cacioppo & Rapson (1994) chỉ ra hiện tượng "emotional contagion" - lây nhiễm cảm xúc. Trẻ em có khả năng "đọc" và "sao chép" trạng thái cảm xúc của người lớn qua:

Bắt chước vô thức: Con tự động sao chép ngôn ngữ cơ thể, biểu cảm khuôn mặt của bố mẹ. Nghiên cứu fMRI cho thấy não trẻ em có tế bào thần kinh gương phát triển mạnh, tự động phản chiếu cảm xúc người lớn.

Giọng điệu và âm thanh: Nghiên cứu của Fernald (1993) về cách nói chuyện với trẻ cho thấy con nhạy cảm với những thay đổi nhỏ nhất trong giọng nói của người lớn (như tần số, nhịp độ, cường độ). Khi mẹ lo lắng, hormone stress tăng cao làm thay đổi dây thanh, tạo ra âm điệu căng thẳng mà con nhận biết ngay lập tức.

Mùi và tín hiệu hóa học: Các nghiên cứu gần đây về giao tiếp hóa học cho thấy khi căng thẳng, cơ thể tiết ra các chất mà trẻ em có thể "ngửi" được ở cấp độ tiềm thức.

Kết quả là một "hệ thống cảnh báo" cực kỳ nhạy bén. Trong khoảnh khắc mình hoang mang không biết con khóc thì cô sẽ làm thế nào, con sẽ được chăm sóc ra sao,... Con đã cảm nhận được, và khóc bằng tất cả những gì con có thể, để mong được mẹ ôm, được cảm thấy an toàn

Cảm xúc của mẹ ảnh hưởng trực tiếp đến cảm xúc của con

John Bowlby và Mary Ainsworth đã chỉ ra: trẻ em điều chỉnh cảm xúc thông qua một cơ chế gọi là “co-regulation” (đồng điều chỉnh) - tức điều chỉnh cùng với người chăm sóc. Khi bố mẹ ổn định, con sẽ "mượn" sự ổn định đó. Khi bố mẹ bất ổn, con cũng bất ổn theo.

Điều này có nghĩa: Để con cảm thấy an toàn ở môi trường mới, mẹ phải trở thành "người điều chỉnh" ổn định. Nhưng làm sao mẹ ổn định được khi chính mẹ đang hoang mang?

Đáp án: Mẹ cần xây nền móng của "căn cứ an toàn" cho chính mình trước.

Hành trình xây “căn cứ an toàn” cho mẹ

Ngay trưa hôm đó, may sao, đến giờ ăn trưa là cô gửi ảnh và update buổi sáng của con. Mình tranh thủ từng phút trò chuyện với cô chủ nhiệm để hiểu cô, hiểu cách trường hoạt động, và chia sẻ để cô hiểu hơn về con.

Trộm vía, cô thật sự rất lắng nghe và chia sẻ chân thành, thẳng thắn. Mình cảm nhận được sự quan tâm, chân thành và cố gắng hỗ trợ con của cô. Sau cuộc nói chuyện, những viên gạch đầu tiên của “căn cứ an toàn” bên trong mình bắt đầu được dựng nên.

Từ trải nghiệm của mình, nếu bạn sắp chuyển trường cho con (hoặc lần đầu cho con đi học), đây là điều mình muốn bạn biết:

Con sẽ dành nhiều thời gian ở trường hơn là ở nhà với mẹ.

Vì vậy, điều mình ưu tiên hàng đầu khi chọn trường không phải là cơ sở vật chất hay thực đơn… mà là con người - đặc biệt là cô chủ trường hoặc cô chủ nhiệm lớp con (nếu trường con quá to, không thể gặp được cô chủ trường).

Họ chính là người định hình “bầu không khí” mỗi ngày con hít thở, quyết định cảm giác an toàn và trải nghiệm của con ở trường.

Ở Klover, mình đã “đổ gục” ngay buổi đầu tiên khi thấy tất cả học sinh ùa ra ôm cô chủ trường. Trẻ con có thể giao tiếp chưa tốt, nhưng hành động của con thì không bao giờ nói dối - cái ôm ấy nói cho mình tất cả: ở đây, con được yêu thật lòng.

Nhiều mẹ sẽ bắt đầu bằng việc so sánh chương trình học, phòng ốc, thực đơn…

Còn mình, một khi đã tin vào cô chủ trường, những thứ khác tự nhiên cũng ổn. Ba năm ở Klover, mình và con đã sống trong những ngày tháng bình yên, được yêu thương và thấu hiểu.

Và đừng quên chuẩn bị cho mẹ.

Dù đã chọn trường kỹ lưỡng, những ngày đầu con đi học, mẹ vẫn sẽ thấy bối rối, hoang mang. Hãy nhẹ nhàng ôm lấy cảm xúc đó thay vì gạt bỏ, và chủ động liên hệ với trường để được cập nhật. Mỗi tin nhắn hay tấm ảnh từ cô sẽ xoa dịu lo lắng của mẹ nhanh hơn bạn tưởng.

Ngày mình bình tĩnh, con bớt khóc.
Ngày mình mỉm cười, con dám bước vào lớp một mình.
Và mình nhận ra: chăm sóc cảm xúc của mẹ… chính là điều kiện tiên quyết để chăm sóc con.

Nếu bạn cũng từng bối rối khi con gặp thay đổi lớn, hãy nhớ: chăm sóc cảm xúc của mình không phải ích kỷ, mà là điều kiện tiên quyết để chăm sóc con.

Bài tiếp theo, mình sẽ chia sẻ về những câu nói mình đã nói để giúp con cảm thấy thoải mái, an toàn, và tự tin hơn khi khám phá môi trường mới.

Thương mến,
Cẩm Tú

Kỷ luật thích cực

Cô giáo dạy mình hồi đó tên A, nổi tiếng giỏi và nghiêm. Vừa bước vào buổi học đầu, cô giao bài, mình ngồi cắn bút loay hoay. Cô đi ngang qua, dừng lại và hỏi:

• Thế nào? Biết làm không?

Mình lí nhí:

• Dạ... em chưa...

Ngay lập tức, cô thảng thốt với 1 âm lượng đủ khiến cả lớp quay về nhìn mình:

• Ôi giời ơi, lớp 6 rồi mà bài này cũng không làm được à?

Sau đó là chuỗi “thế này thì chết”, “học thế thì sao khá nổi”, “cứ thế này thì hỏng”.

Tay mình túa mồ hôi. Não mình trống rỗng. Về nhà hôm đó, mình chỉ muốn... quên luôn môn Toán.

Những ngày sau đó, mỗi lần học Toán là một lần mình tìm cách trốn. Trốn cô. Trốn cảm giác “mình thật kém cỏi”.

May sao, bố mẹ mình cho nghỉ lớp đó, rồi mình được chuyển sang học với cô giáo B.

Mọi thứ thay đổi hoàn toàn. Những buổi học cùng cô B đọng lại trong mình với những câu nói:

• Bài này có thể làm thế nào nhỉ? Bạn nào có ý tưởng để giải bài này không?

• Em thử nhìn lại xem có bước nào nhầm không? Cần cô gợi ý không?

• Đúng rồi! Tiến bộ lắm Tú!

Những câu nói ấy tuy rất nhỏ nhưng đã thắp lại ngọn lửa tự tin với Toán trong mình. Bảo mình thích Toán hoàn toàn thì … vẫn không ạ, nhưng chắc chắn mình đã bớt sợ, bớt chán ghét, và bớt tìm đủ cách để tránh né môn Toán.

Và những câu nói đó cũng đủ để mình giữ điểm trung bình Toán luôn ở mốc loanh quanh 9 phẩy, và suýt soát 9 điểm Toán Đại học (sĩ tí 😂).

Mình tưởng lý do đơn giản là: “Mình hợp cô B hơn cô A, mình thích cô B hơn cô A”. Nhưng khi hiểu về cách não bộ hoạt động, mình nhận ra: vấn đề không nằm ở ‘hợp’ hay ‘không hợp’.

Vấn đề là: mình ở tuổi dậy thì đó, đã luôn "bật nắp" trong giờ Toán đầu tiên.

Bạn còn nhớ mô hình bàn tay của Dan Siegel mà mình đã chia sẻ ở bài trước không? Hãy cùng ôn lại một chút nhé.

• Dựng thẳng bàn tay lên, phần cổ tay chính là cuống não - nơi chịu trách nhiệm duy trì sự sống còn và truyền tín hiệu từ cơ thể lên não.

• Gập ngón cái vào lòng bàn tay - đó là hệ viền, hay não cảm xúc - nơi xử lý sợ hãi, tức giận, buồn tủi.

• Cuộn 4 ngón còn lại phủ lên - đó là vỏ não - phần điều khiển suy nghĩ, lý trí, phán đoán đúng sai, điều chỉnh hành vi.

Khi mọi thứ bình thường, hai phần này kết nối chặt chẽ với nhau: mẹ nói, con nghe, con làm theo.

Nhưng khi bị kích động, lo sợ, xấu hổ, bị mắng thì não lý trí “bị đá văng”, phần cảm xúc lên nắm toàn quyền quyết định, gạt đi hết mọi suy nghĩ logic. Giống như một chiếc nắp hộp bật tung ra. Dan Siegel gọi khoảnh khắc này là “bật nắp” - flip the lid.

Một trong số những cách dễ khiến con “bật nắp” nhất là cách người lớn giao tiếp với con - sử dụng ảnh mắt, giọng nói, ngôn ngữ cơ thể - khiến con cảm thấy “bị đe dọa”.

Sau thời gian đồng hành cùng các gia đình, mình nhận ra có 5 kiểu giao tiếp phổ biến mà chúng ta thường dùng, nhưng lại vô tình khiến não con "bật nắp":

1. Những lời dự đoán tiêu cực.

• Cứ thế này tiếp thì á, sau này mới biết

• Con mà không nghe lời là sau sẽ học dốt/ kém/ không ai yêu,...

Những lời nói này ngay lập tức được nhận diện là “mối đe dọa” và thế là con lập tức bật nắp để tự bảo vệ.

Chúng mình cũng vậy mà, đâu có ai thích nghe những lời dự đoán tiêu cực đó đâu, phải không?

2. Những lời so sánh.

• Sao con nhà người ta ngoan thế mà. Mình thì…

• Nhìn bạn kia kìa, bạn có khóc đâu

• Anh ngồi ăn nghiêm túc kia kìa, sao con không ngồi như anh

Những thông điệp này ngay lập tức được dịch thành “con kém, bạn thì tốt”, cơ chế phòng thủ được bật lên. Con có thể miễn cưỡng làm theo lời mẹ nói, nhưng sau đó thì … hành vi vẫn liên tục lặp lại, và mẹ phải tìm cách “cao tay” hơn để khiến con sợ.

3. Những lời dán nhãn:

• Hư rồi! Thế này là hư rồi!

• Thằng này nó lì lắm, bướng lắm cơ!

• Ui con bé này ét te, đanh đá lắm!

Tiếp tục là những lời gắn nhãn mang lại cảm xúc tiêu cực khiến cái “nắp” bật lên ngay lập tức. Con có thể nghĩ rằng “mình kém thật, mình bướng thật”, và thế là chẳng có lý do gì để hợp tác nữa.

4. Những câu hỏi mang tính thẩm vấn

• Thế tại sao con lại làm như thế?

• Con thấy sai chưa? Biết mình sai ở đâu chưa?

Não con cảm nhận những câu hỏi thẩm vấn này như “một cuộc tấn công”, và phản ứng đầu tiên là đóng cửa lại.

5. Giọng điệu cùng ngôn ngữ cơ thể đe dọa.

• Giọng gay gắt, lớn tiếng

• Tay chống nạng, chỉ tay vào mặt con, giơ tay dọa đánh

• Mặt cau có, mắt trợn trừng,...

Những biểu hiện này giúp con nhận diện "Nguy hiểm!", và bật nắp để tự bảo vệ.

Tất cả những điều này, dù có thể không phải là đòn roi, nhưng khiến não con phản ứng, chống đối y như bị đánh.

Quay lại với cô A và cô B.

Cùng một nội dung: “Sao chưa làm được bài?”

Cô A hỏi bằng giọng mỉa mai, ánh mắt chán nản.
Cô B hỏi bằng sự quan tâm, kèm gợi ý.

Một người khiến mình bật nắp, từ chối học tiếp. Một người khiến mình tò mò, muốn học nhiều hơn.

Bạn thấy sự khác biệt chứ?

Vậy làm sao để con không "bật nắp", để con nghe mẹ?

Có một nguyên tắc mà mình học được trong hành trình tìm hiểu về Kỷ luật tích cực

"Connection Before Correction" - kết nối trước khi kết tội

Tại sao cần kết nối trước? Bởi vì khi não con đã "bật nắp", con không thể tiếp nhận thông tin mới, không thể học hỏi, và chỉ tập trung vào "sinh tồn". Chúng ta cần tái lập cảm giác an toàn trước khi "dạy bảo".

Có 3 cách mình thường hướng dẫn các ba mẹ:

1. Hít thở, giữ cho bản thân mình bình tĩnh: Ba mẹ cần là người bình tĩnh trước, sau đó mới có thể hướng dẫn và xoa dịu, giúp con bình tâm lại.

2. Đến gần con, ngồi ngang tầm mắt con để triệt tiêu cảm giác “nguy hiểm” khiến con “bật nắp”.

3. Ghi nhận cảm xúc và nhu cầu của con, sau đó mới đưa ra hướng dẫn

Trong thực tế, điều này có nghĩa là thay vì nói "Con không được làm thế!", mình sẽ:

• Hít thở, dành vài giây giúp bản thân mình tĩnh

• Đến gần con và nhẹ nhàng hỏi: “Mẹ thấy con đang buồn/tức giận quá. Mẹ ở đây với con nhé, bình tĩnh lại rùi chúng mình nói chuyện nha.”

Nghe thì đơn giản, nhưng tác động lại cực kỳ sâu sắc. Khi được nhìn nhận cảm xúc, được lắng nghe bằng một giọng nhẹ, não con sẽ bật lại chế độ lý trí, để con có thể học, tiếp nhận, thay đổi.

Bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy chỉ cần mẹ đổi cách nói, thì con đổi cách nghe.

Nếu bạn cũng từng bất lực khi càng nói con càng lì...

Có thể, điều bạn cần không phải cố gắng nói nhiều hơn, mà là bắt đầu nói ít lại, và nói theo cách con có thể nghe.

Đó cũng là lý do mình tạo ra Chương trình “28 ngày Mẹ nói - Con nghe”.

Với 28 hướng dẫn chi tiết cho từng ngày, cùng nhóm nhỏ đồng hành để bạn không cảm thấy cô đơn. Bạn sẽ bất ngờ với kết quả chỉ sau 1 tuần đầu tiên đó ^^.

Bạn có thể đăng ký bằng cách ấn vào nút dưới đây để tham gia:

Đăng ký 28 ngày Mẹ nói - con nghe

Chỉ cần 5 phút mỗi ngày, không áp lực, không kỳ vọng hoàn hảo.

Vì mình tin, khi được nói bằng sự thấu hiểu, em bé nào rồi cũng sẽ lắng nghe.

Thương mến,
Cẩm Tú

Kỷ luật thích cực

Khi chuyển nhà mới, mình và chồng chuẩn bị cho con một căn phòng riêng với đầy đủ giá đồ chơi, kệ sách được thiết kế riêng. Mình đã hạnh phúc lắm, mình tưởng tượng ra một không gian gọn gàng, đáng yêu, và một em bé biết chơi ngoan, dọn dẹp chỉn chu như trong mơ.

Thế nhưng chỉ sau 2 ngày, mình vỡ mộng.

Khủng long thì đầu một nơi, thân một nẻo. Lego rải khắp sàn. Worksheet tô màu nằm tứ tung. Con thậm chí còn dùng lego để… làm khuôn chơi cát động lực, nên phòng vừa lộn xộn vừa lạo xạo dưới chân.

Mở cửa phòng gọi con ra ăn cơm, mình tí ngất.

Máu nóng dần dần bốc lên, mình nghiêm giọng yêu cầu con dọn xong thì mới được ra ăn.

“Khôngggggg” - em bé của mình nhìn quanh và hét lên kèm với 2 hàng nước mắt.

“Con bày ra mà, con phải tự dọn vào chứ!”.

Mình đứng đó, cố giữ đúng yêu cầu và giới hạn, nhất quyết không nhượng bộ. Nhưng đến khi cơm canh nguội ngắt, mình buộc phải vào giúp con.

Và rồi chuyện buồn cười là... ngay cả mẹ cũng đứng nhìn một vòng rồi bỏ cuộc. Mình không biết bắt đầu từ đâu.

Và khi đó, mình giật mình nhận ra: không phải con bướng, không phải con lười, mà có thể… mình vừa yêu cầu con làm một việc mà ngay cả người lớn cũng thấy … khoai.

—--

“Cognitive load theory” - Lý thuyết về tải nhận thức

Hãy tưởng tượng: não bộ là một chiếc bàn làm việc. Tất cả những thứ mình có thể xử lý, có thể làm được, nằm trên chiếc bàn đó.

Người lớn có cái bàn làm việc to, rộng rãi – có thể đặt được laptop, tài liệu, cốc cà phê, điện thoại và vẫn còn chỗ để làm việc thoải mái.

Trẻ con thì sao? Các bé có một cái bàn học tập nhỏ xíu, chỉ vừa đặt được một quyển vở và một cây bút chì.

Những thứ đang chất lên “bàn làm việc” của con là gì?

Trên chiếc bàn làm việc của não - nơi con xử lý mọi thông tin và hành vi - có thể đang chất đầy 3 loại “đồ vật” khác nhau:

1. Công việc thực sự cần làm
   Đây là “nhiệm vụ chính” - giống như cuốn sách quan trọng đặt ở giữa bàn.

Với con, đó có thể là “nhặt lego”, “xếp sách lên kệ”, hay “gom giấy vẽ về một chỗ”.

2. Các yếu tố gây xao nhãng
   Như chiếc xe ô tô ở góc trái bàn, thêm cái điều khiển TV đang đặt tạm ở đó, cả cái cây trang trí mẹ để vào cho “mát mắt”. Những thứ này có thể góp phần trang trí, nhưng không trực tiếp giúp chúng ta hoàn thành công việc được giao.

3. Công cụ hỗ trợ
   Như khả năng lên kế hoạch, kiểm soát cảm xúc, nhớ các bước thực hiện - tượng trưng bằng chiếc bút, cái thước, bảng nhắc việc. Với người lớn, chúng ta có sẵn những công cụ này. Còn với con, nhiều khi vẫn đang học cách dùng, thậm chí còn chưa có.

Để có thể hoàn thành công việc một cách hiệu quả nhất? Chúng ta cần đặt công việc lên bàn, cất bớt đồ chơi và mô hình, sau đó lấy bút, thước ra và bắt đầu giải quyết nó.

Và rồi, khi mẹ nói: “Con dọn phòng đi!” – không phải mẹ chỉ đặt “một cuốn sách” lên bàn. Mà mẹ vừa đặt:

• Sách “dọn lego”

• Sách “dọn worksheet”

• Miếng lego thật

• Một con khủng long rơi lạc

• Một tờ giấy tô màu dang dở

• Checklist nhớ thứ tự các món

• Và cả... cảm giác bực bội của mẹ

Quá nhiều thứ trên “một chiếc bàn” quá nhỏ.

Bàn sập. Bàn sập, sách rơi, bút gãy

Con khóc, và không biết phải làm gì cả

Nghiên cứu của Miller cho thấy ngay cả “cái bàn” của người lớn cũng chỉ có thể chứa được khoảng 7 món đồ cùng lúc (gần đây, các nghiên cứu chỉ ra con số thực tế chỉ còn tầm 4 thôi). Với trẻ em, một cái bàn có kích thước nhỏ hơn, khả năng giữ đồ của cái bàn ấy còn ít hơn nữa.

“Zone of Proximal Development” - Lý thuyết về vùng khả năng

Một khái niệm khác mình thấy cực kỳ hữu ích cho các bố mẹ là mô hình 3 vùng phát triển của Vygotsky.

• Vùng đầu tiên là “Comfort Zone” - Vùng an toàn: những gì con làm được hoàn toàn độc lập, không cần ai hướng dẫn hay nhắc nhở.

Với con nhà mình 5 tuổi, đó là những việc như cầm thìa ăn cơm, cởi mặc áo thun đơn giản, rửa tay với xà phòng. Những việc này con làm tự động, không cần suy nghĩ nhiều.

• Vùng thứ hai là “Zone of Proximal Development (ZPD)” - Vùng phát triển: đây là những gì con chưa làm được một mình, nhưng có thể làm được nếu có người hỗ trợ.

Với con mình, đó là việc đánh răng (với nhắc nhở từng bước), mặc quần có nút/khóa (với hỗ trợ), dọn đồ chơi (với hướng dẫn rõ ràng).

• Vùng thứ ba là “Frustration Zone” - Vùng quá tải: Những gì quá khó, ngay cả với sự giúp đỡ nhiệt tình nhất thì con cũng không thể làm được.

Với con 5 tuổi, đó là những việc như tự lên kế hoạch một cuộc đi chơi, tự quản lý thời gian của con, và (mình mới nhận ra) việc dọn dẹp nhiều loại đồ chơi cùng một lúc.

Điều quan trọng mà nghiên cứu của Wood, Bruner & Ross (1976) chỉ ra là, con học tốt nhất khi ở trong ZPD - vùng phát triển. Họ gọi đây là "scaffolding" - giống như dựng giàn giáo để xây nhà, chúng ta cần:

• hỗ trợ và hướng dẫn con với các nhiệm vụ khó trong vùng này

• rồi dần dần rút bớt sự giúp đỡ khi con thành thạo.

Khi con ở Vùng an toàn (Comfort Zone), con không học được gì mới. Nhưng khi con bị đẩy vào Vùng quá tải (Frustration Zone), não con sẽ "tắt nguồn" để tự bảo vệ, và con cũng không học được gì.

Nghiên cứu của Chaiklin (2003) cho thấy rõ hơn: khi nhiệm vụ nằm trong Vùng quá tải (Frustration Zone), con không chỉ không học được mà còn phát triển hành vi sợ hãi và tránh né. Đây chính xác là những gì mình thấy ở con: mỗi lần nghe "dọn phòng", con đã bắt đầu lo lắng và tìm cách tránh né.

Mình nhận ra rằng từng việc riêng lẻ như "dọn lego" hay "xếp sách" đều nằm trong Vùng phát triển của con - tức là con có thể làm được nếu có sự hướng dẫn cụ thể. Nhưng khi kết hợp tất cả những việc này lại và yêu cầu con làm cùng một lúc, mình đã vô tình đẩy con thẳng vào Vùng quá tải (Frustration Zone).

Kết quả: Con khóc, mẹ tức, mẹ phải làm hộ, và lần sau lại lặp lại

Thay đổi cách tiếp cận: Quy tắc “lần lượt từng bước thôi”

Sau khi hiểu về hai lý thuyết này, mình bắt đầu thử nghiệm cách tiếp cận mới với việc dọn phòng.

Logic rất đơn giản: chỉ đặt một "món đồ" lên "cái bàn nhỏ" của con một lúc, và giữ từng nhiệm vụ trong Vùng phát triển.

Thay vì nói: “Dọn phòng đi!”, mình đổi thành:

• “Con nhặt hết lego vào hộp trước nhé.”
  → Đợi con làm xong, rồi khen: “Giỏi quá!”

• “Bây giờ mình cùng xếp sách lên kệ nhé.”
  → Lại đợi con làm, rồi tiếp tục.

• “Còn tờ giấy tô màu cuối cùng, mình để lên bàn học ha.”

Kết quả thật bất ngờ. "Cái bàn làm việc" của con không còn bị quá tải, con có thể tập trung hoàn toàn vào một việc duy nhất.

Con không còn đứng đó bối rối nữa mà hoàn thành được từng việc một cách tự tin, không khóc, không stress.

Quan trọng hơn, vì từng nhiệm vụ đều nằm trong Vùng phát triển, con thực sự đang học: học cách tổ chức, học cách hoàn thành công việc, học cách cảm nhận thành công.

Hóa ra, không phải con "không nghe lời", mà mình đang vô tình làm quá tải "cái bàn làm việc" nhỏ của con và đẩy con vào vùng quá tải thay vì làm việc trong vùng phát triển phù hợp. Khi hiểu được điều này, cách nhìn của mình về hành vi của con đã thay đổi hoàn toàn.

Nếu bạn cũng từng giận con vì không chịu dọn đồ…
Có thể con không cố tình “chống đối”, mà đơn giản là không biết bắt đầu từ đâu.

Và nếu bạn đang tìm một cách giao tiếp giúp con vừa hợp tác, vừa học cách tự lập mà không cần quát mắng mỗi ngày - mình thật lòng muốn giới thiệu:

“28 ngày Mẹ nói - Con nghe”
Một hành trình từng bước, cực kỳ ngắn gọn và dễ áp dụng, để:

• Hiểu rõ điều gì đang diễn ra trong não con mỗi khi bạn ra yêu cầu

• Biết cách đưa ra lời nhắc vừa rõ ràng vừa dễ tiếp nhận

• Giúp con chuyển từ “khóc, né, phản kháng” sang chủ động, tự tin, hợp tác

Chỉ cần 5 phút mỗi ngày, bạn có thể thay đổi không khí trong gia đình – từ căng thẳng sang kết nối.

Một số feedback từ các mẹ đã tham gia Chương trình 28 ngày Mẹ nói - con nghe:

Nếu bạn đã sẵn sàng để không còn hét lên “Con có nghe mẹ nói không?”,
hãy cùng bắt đầu Tại đây

Đăng ký 28 ngày Mẹ nói - con nghe

Thân mến,
Cẩm Tú

Kỷ luật thích cực

(Mẹ ơi, mẹ có đọc đến đây thì câu chuyện này hoàn toàn được lấy ra để làm ví dụ thôi ạ, con vẫn lái được và câu chuyện hôm đó thật sự buồn cười 😂)

Đoạn đường từ nhà ra trung tâm thương mại chỉ hơn 2 cây số, nhưng cảm giác như mình đang thi bằng lái lại từ đầu.

• Con lái được không đấy?

• Lên hầm, nhớ nhìn kỹ hai bên nhé!

• Rẽ trái rồi hả? Có xi nhan chưa đấy?

• Xe bus kìa kìa, đi chậm thôi!

• Đèn còn 3 giây à? Dừng lại luôn đi!

….

Sau chưa đầy 5 phút, đầu mình bắt đầu ong ong nhức nhức, và tai thì ù dần đi với dàn âm thanh của mẹ, mình quay sang mẹ, phì cười bảo:

Để con xuống, mẹ lên lái nhá! 😂

Dù đã gần đầu 3, đã có bằng lái vài năm và đã vi vu chở con đi khắp Hà Nội, mình - trong mắt mẹ - vẫn là cô bé cần được nhắc từng bước một.

Và thú vị là, cái gen ‘nhắc nhở người khác’ có thể di truyền, mà mình thì không nhận ra cho tới bữa cơm tối ngay hôm đấy.

Một bữa tối đầy … áp lực

Giờ ăn tối, mình ngồi cạnh con, và như bình thường, mình bắt đầu “mở mic”:

• Con ơi, ngồi ngay ngắn nào

• Con nhớ cầm thìa cẩn thận, ăn gọn kẻo rơi hết cơm ra

• Mình ăn rau trước rồi mới ăn thịt con nhé

• Em bé ơi không vừa ăn vừa nói chuyện nhồm nhoàm thế nhé, xấu lắm

• Cơm canh đều đang nóng đấy, con trộn thế vào mất ngon

Sau vài câu, kết quả: con buông thìa, phụng phịu quay sang chồng mình:
- “Bố ơi, bố xúc đi!”

Mình … đơ ra, rồi phì cười. Vì mới sáng nay thôi, mình cũng đã “đình công” như thế khi bị mẹ nhắc quá nhiều trên xe.

Có thể con không chống đối mà chỉ đang tìm cách bảo vệ bản thân khỏi cảm giác bị điều khiển

Một lý thuyết tâm lý gọi là Psychological Reactance (phản kháng tâm lý) cho rằng khi con người cảm thấy quyền tự do của mình bị đe dọa, não bộ sẽ tự động kích hoạt cơ chế chống lại.

Sự đe dọa này không phải lúc nào cũng lớn lao. Đôi khi, chỉ là việc bị yêu cầu liên tục, bị nhắc nhở dồn dập, hay bị thúc ép làm điều gì đó mình vốn đã định làm.

Ví dụ như:

• Con đang định cầm thìa ăn, mẹ giục: “Ăn đi con!” → Con… đặt thìa xuống.

• Con đang hí hửng đi tìm giày, mẹ hét: “Đi nhanh lên, trễ rồi!” → Con lề mề hơn.

• Con vốn rất thích học tiếng Anh, nhưng khi bài tập về nhà trở thành cuộc chiến mỗi tối, con viện cớ để trốn.

Chúng ta hay nghĩ trẻ phản ứng như vậy là do “thiếu kỷ luật, không giữ lời, thiếu trách nhiệm”. Nhưng thực ra, đó là não bộ con đang phản ứng rất tự nhiên với cảm giác bị kiểm soát quá nhiều.

Và thật ra, người lớn mình cũng phản ứng y chang như thế thôi!

Bạn đã bao giờ đọc mấy bài chia sẻ kiểu “Uống trà sữa gây hại sức khỏe”?
Comment được nhiều like nhất thường là kiểu: “Sợ quá, làm ngay ly trà sữa cho đỡ sợ!”

Mọi người cười, vì nó hài hước. Nhưng sâu hơn, nó cho thấy một phản ứng phổ biến: khi bị “dạy bảo” hay “ra lệnh” quá mức, phản ứng đầu tiên là chống lại. Không phải vì thông tin sai, mà vì cảm giác bị kiểm soát quá rõ ràng.

Và trẻ con cũng vậy. Tuy nhiên các con chưa có khả năng lý luận hay nói lại như người lớn nên thay vì lý luận, con chọn cách lờ đi, trì hoãn, giận dỗi, thậm chí hét to hơn mẹ.

Thứ con đang cần không phải là lời nhắc thêm, mà là cảm giác được lựa chọn

Theo Self-Determination Theory (Thuyết Tự Quyết) của Deci & Ryan, con người, cả người lớn lẫn trẻ nhỏ, đều có 3 nhu cầu tâm lý bẩm sinh để phát triển khỏe mạnh:

1. Tự chủ: cảm giác được lựa chọn và kiểm soát hành vi của chính mình

2. Cảm giác có năng lực: được tin tưởng và có không gian để thực hành

3. Kết nối: cảm giác được lắng nghe và chấp nhận

Nếu ngày nào con cũng phải nghe một loạt mệnh lệnh dồn dập từ người lớn, từ “Mặc đồ đi con!”, “Đi giày nhanh lên con!”, đến “Dọn đồ chơi đi connn!” – thì điều con mất đi đầu tiên chính là cảm giác tự chủ.

Và khi nhu cầu tự chủ này không được thỏa mãn, hệ thần kinh của con sẽ phản ứng. Lúc này, con chưa thể giải thích lý lẽ hay phì cười dí dỏm như người lớn, con sẽ chỉ phản ứng bằng hành vi.

Làm sao biết con đang phản kháng chứ không đơn thuần “lì”?

Bạn có thể lấy giấy bút hoặc để ý một chút đến những lần con phản kháng.

Một phần lớn những lần "không nghe lời" thường là những lúc mẹ đưa ra quá nhiều yêu cầu liên tục. Con không phải đang cố tình chống đối mẹ, mà đang cố gắng bảo vệ chính bản thân con khỏi cảm giác bị áp đảo.

Một số dấu hiệu để bạn có thể để ý là:

• Cảm giác người con căng cứng, con gồng lên

• Con tránh ánh mắt của mẹ, hoặc “đơ ra.

• Con cũng có thể cáu kỉnh hoặc chạy đi chỗ khác, không còn hào hứng tương tác nữa.

Những thời điểm mẹ nói nhiều và con phản kháng nhiều nhất cũng thường xảy ra vào những lúc mẹ đang trong trạng thái vội vàng: sáng đi học, tối chuẩn bị ngủ, hay lúc mẹ còn đống deadline cần làm mà con thì cứ nhẩn nha từng hạt cơm một.

Làm sao để con tự nguyện hợp tác?

Thay vì tiếp tục tự hỏi:

"Tại sao con không nghe lời?",

hãy thử thay đổi câu hỏi thành:

"Làm sao để con muốn làm theo yêu cầu của mình?"

Tin mình đi, khi thay đổi câu hỏi thành như trên, cách tiếp cận của bạn cũng sẽ hoàn toàn khác.

Một vài hướng bạn có thể thử:

1. Hãy đối xử với con như một đối tác nhỏ, chứ không như một “cấp dưới” cần được ra lệnh: Đưa cho con các lựa chọn, để con lựa chọn cách làm.

2. Cùng đưa ra vấn đề và hỏi con cách giải quyết:

Nhà mình đã có những lúc 2 mẹ con tức tối, hậm hực với nhau vì con chẳng chịu dọn đồ chơi, mẹ nhắc hoài vẫn không làm.

Cuối cùng, khi mẹ đặt ra vấn đề “phòng con bừa bộn quá”, thì lại giải quyết được ngay với đề xuất “mẹ hỗ trợ con dọn sách, con tự dọn ô tô nhé”. 😀

Điểm mấu chốt mà mình rút ra được là: con cũng muốn được đối xử như một con người có suy nghĩ, có ý kiến và cảm xúc riêng. Khi con cảm thấy được tôn trọng, được lắng nghe, và có tiếng nói trong những quyết định nhỏ hàng ngày, con sẽ tự nhiên muốn hợp tác hơn.

Không có nghĩa là chúng ta phải buông lỏng kỷ luật hay để con làm bất cứ điều gì con muốn. Điều thật sự cần làm, là tìm cách để con cảm thấy mình có lựa chọn trong khuôn khổ những ranh giới an toàn mà chúng ta đặt ra.

Hành trình hiểu con là một quá trình dài, chúng ta đã, đang, và vẫn sẽ cần học mỗi ngày.

Nếu bạn cũng từng trải qua những khoảnh khắc như mình, và muốn có một hành trình đồng hành để hiểu con sâu hơn nữa, chương trình "28 ngày Mẹ nói - Con nghe" có thể là nơi để chúng ta bắt đầu cùng nhau.

Đăng ký 28 ngày Mẹ nói - con nghe

“28 ngày Mẹ nói - Con nghe”
Là chuỗi email hàng ngày, mỗi ngày một câu chuyện ngắn, một gợi ý nhỏ, một hành động đơn giản để mẹ thực hành kết nối và giao tiếp với con một cách tích cực hơn mà không cần hét to hơn.

Bạn có thể đăng ký bằng cách ấn vào nút dưới đây để tham gia nhóm bắt đầu vào tháng 8/2025.

Đăng ký 28 ngày Mẹ nói - con nghe

Chỉ cần 5 phút mỗi ngày, không áp lực, không kỳ vọng hoàn hảo.
Chỉ cần mẹ muốn hiểu con hơn và hiểu chính mình hơn.

Thân mến,
Cẩm Tú

Kỷ luật thích cực

Ở phần trước, mình đã chia sẻ một lý do phổ biến khiến “mẹ nói – con không nghe”: Vì có thể… con thực sự không nghe thấy, con đang mải dồn hết sự chú ý vào việc khác nên tạm thời “mute” tiếng của mẹ.

Nhưng còn những lúc con rõ ràng nghe được lời mẹ, mà vẫn chẳng làm theo?

Chào mừng bạn đến với lớp học nuôi con level 2 😅

Bạn đang mong mỏi gì ở việc “con nghe”?

Nhiều bố mẹ hay tâm sự với mình:

“Chị nói rất rõ ràng rồi, mà nó vẫn cứ trơ trơ ra.”
“Con em “dạ” to lắm, nhưng “dạ” rồi vẫn không làm.”
“Nói bao lần rồi, nghe thì nghe nhưng không chịu làm!”

Và mình nghĩ, cần thống nhất một điều quan trọng ở đây:

Khi mẹ nói “muốn con nghe” thì kỳ vọng của mẹ là con làm theo yêu cầu mẹ đưa ra.

Tức là: Mẹ nói - con nghe, và con làm đúng theo yêu cầu của mẹ.

Chứ không chỉ là việc âm thanh lọt vào tai, hay con có phản hồi “vâng ạ”.

Và bạn không hề cô đơn trong nỗi trăn trở này. 10 mẹ tìm đến mình thì… 11 mẹ đang đau đầu vì “con nghe xong vẫn không làm gì”. Bạn không cô đơn đâu!

Câu chuyện đồ chơi của Tốp và Bi

Hôm trước, nhà mình đón một gia đình bạn đến chơi. Bé Tốp nhà mình và bé Bi - con nhà bạn mình. Hai bạn nhỏ đều sàn tầm tuổi nhau - hơn 4 tuổi. Hai em bé vừa quen nhau chưa đầy 5 phút đã ríu rít rủ nhau vào phòng chơi.

Bố mẹ vừa kịp ngồi xuống, kịp uống hết hớp trà thì trong phòng vọng ra tiếng gào thét. Rồi tiếng khóc.
Hai mẹ lao vào thì thấy: Tốp và Bi đang tranh nhau con khủng long.

Và bạn đoán xem, chúng mình - 2 người mẹ đã làm gì?

Chúng mình đã thử tất cả những cách có thể nảy ra trong đầu để nói với con lúc đó:

• Đề xuất 2 bạn nhỏ lần lượt chơi

• Gợi ý Tốp chia sẻ cho Bi

• Gợi ý Bi chờ Tốp

• Gợi ý trò chơi cho 2 bạn cùng chơi

….
Chúng mình đã thử mọi cách nhẹ nhàng nhất có thể, không quát mắng, không dọa nạt, NHƯNG CON VẪN KHÓCCCCC!

Tự nhủ mình cần luôn bình tĩnh, nhưng khi nói đến hướng giải quyết thứ 3 mà tiếng khóc càng ngày càng to, mình đã bắt đầu bực. Trong đầu mình nghĩ lên: “Con mình chẳng nhẽ lại … oánh?”

Tối hôm đó, mình ngồi đọc sách và đọc được một câu giải thích đúng cho câu chuyện đồ chơi của Tốp và Bi:

“Nếu chúng ta muốn con trẻ làm theo lời người lớn nói, chúng ta cần để tâm đến cảm xúc của con, vì cảm xúc và hành vi của con có mối liên hệ chặt chẽ với nhau.
Nếu con cảm thấy ổn, con bình tĩnh, con sẽ dễ dàng làm theo những yêu cầu của bố mẹ hơn.”

- Julie King, How to Talk So Little Kids Will Listen

Cảm xúc và hành vi là đôi bạn thân

Tình trạng cảm xúc của con và khả năng hợp tác của con tỉ lệ thuận với nhau.

• Con vui vẻ, thoải mái → dễ dàng hợp tác, mẹ nói gì cũng có thể oke

• Con mệt, tức giận, xấu hổ, bị kích động → rất khó hợp tác, mẹ nói gì cũng lắc đầu.

Và một trong những trạng thái phổ biến khiến con “không làm theo lời” chính là hiện tượng có tên: Emotional flooding - tạm dịch là “cơn lũ cảm xúc”.

Khi con bị "cuốn trôi" bởi cảm xúc

“Emotional” là cảm xúc, “flooding” là lũ.

Emotional flooding là cơn lũ của cảm xúc

Khi con cảm xúc của con bùng lên, nó sẽ như một cơn lũ cuốn đi tất cả những lời nhắc nhở, quy tắc, thỏa thuận trước đó, bao gồm cả:

• Lời mẹ nói

• Lời cô giáo dặn

• Những điều “đã thống nhất rồi” như chia đồ chơi, thay quần áo, chuẩn bị đi học…

Và nếu người lớn tiếp tục cố nói, phân tích, lý lẽ, logic,… thì cũng giống như chúng ta đang quăng sách giáo khoa dạy bơi cho người đang chới với giữa dòng nước lũ ấy.

Việc con cần lúc đó không phải là một bài học, mà là một cái phao.

Bộ não con lúc này đang hoạt động ra sao?

Mình rất thích cách Tiến sĩ Dan Siegel mô tả bộ não bằng hình bàn tay. Nó vừa dễ hiểu, vừa hình tượng:

• Dựng thẳng bàn tay, phần cổ tay chính là cuống não - nơi chịu trách nhiệm vận chuyển máu để duy trì sự sống còn cho não, và truyền các tín hiệu từ các bộ phận trên cơ thể đến não để xử lý.

• Gập ngón cái vào lòng bàn tay → đó là hệ viền (não cảm xúc) - nơi xử lý sợ hãi, tức giận, buồn tủi…

• Cuộn 4 ngón còn lại phủ lên → đó là vỏ não - phần điều khiển suy nghĩ, lý trí, phán đoán đúng sai, điều chỉnh hành vi.

Trong trạng thái bình thường, hai phần này kết nối chặt chẽ: Con nghe, hiểu và làm theo.

Nhưng khi cảm xúc dâng cao, cảm xúc bị kích hoạt mạnh mẽ, phần cảm xúc chiếm lấy quyền kiểm soát và phần lý trí bị “bật lên”.

• Cảm xúc hoàn toàn ngự trị.

• Lý trí “đi vắng”.

• Con rơi vào phản ứng bản năng: khóc, đánh mẹ/bạn, chạy trốn, không hợp tác hoặc... “đơ toàn tập”.

Dan Siegel gọi khoảnh khắc này là “flip the lid” - bật nắp.

Quay lại phòng đồ chơi của Tốp và Bi

Tại sao lời mẹ gợi ý khi đó, dù hợp lý và đầy thiện chí vẫn bị “ngó lơ”?

Vì hai bạn nhỏ lúc đó đã bật nắp.

• Cảm xúc đang lấn át

• Lý trí tạm thời không có mặt

• Mọi lời mẹ nói đều đang bị cuốn đi trong cơn lũ của cảm xúc, không đọng lại chút nào.

Vậy mình nên làm gì khi con bị “lũ cảm xúc cuốn đi”?

Giống như đối mặt với một cơn lũ, mình không thể đối mặt bằng logic “nên đi học bơi” lúc dòng nước đang cuồn cuộn chảy. Thay vào đó, mình có thể học cách:

🧭 Trước “lũ”

• Trò chuyện trước về những tình huống dễ gây tranh cãi

• Dạy con gọi tên cảm xúc

• Diễn tập những tình huống quen thuộc (chia sẻ đồ, đợi lượt...)

🧭 Trong “lũ”

• Không phân tích, không lý lẽ

• Đảm bảo an toàn (cả thể chất và cảm xúc)

• Ở gần con để con biết mẹ luôn sẵn sàng ở đây để hỗ trợ con

🧭 Sau “lũ”

• Dành một cái ôm thật chặt cho con để giúp con bình tĩnh lại

• Trò chuyện với con khi mọi thứ đã yên ổn hơn

• Gợi lại câu chuyện để hiểu con đã cảm thấy thế nào? Điều gì là nên và không nên làm trong hoàn cảnh đó? Và nếu lần sau có tình huống tương tự, con có thể làm gì khác đi?

Chúng mình không thể ngăn mọi cảm xúc lớn xảy ra...

…nhưng hoàn toàn có thể “tập cho mình kỹ năng sinh tồn trong dòng lũ” - để không bị cuốn trôi, và để con biết:
“Mỗi lần con nổi bão, mẹ vẫn ở đây. Mẹ không bỏ đi. Mẹ vẫn lắng nghe.”

Nếu bạn muốn luyện tập cách "nói cho con nghe" kể cả khi con đang “lờ lớ lơ”…

Mình mời bạn đồng hành cùng hành trình 28 ngày “Mẹ nói - Con nghe”.

Đăng ký 28 ngày Mẹ nói - con nghe

Đây là chuỗi email đi kèm group đồng hành, nơi mỗi ngày tụi mình cùng thử một hành động nhỏ để nói sao cho con thực sự muốn nghe.

Bạn có thể tham khảo lộ trình 28 ngày dưới đây:

Mỗi ngày một hành động nhỏ, một nhóm các mẹ “cùng chí hướng” đồng hành, bạn sẽ thấy sự thay đổi đáng ngạc nhiên chỉ sau 1 tuần đầu tiên.

Thân mến,
Cẩm Tú

Kỷ luật thích cực